Tu'usi e 'ulu´ pea toki fai e liliu´

'I he taimi na'e hoko ai 'a Sêmisi VI ki he Taloni 'o Pilitânia´ 'i he ta'u 1603 'o a'u ki he taimi ne hala ai´ ka e fetongi 'e hono foha ko Sâlesi I ne fehangahangai ai 'a Pilitânia mo ha faingata'a lahi, tupu mei he fusia'u 'e Sêmisi VI mo hono foha´, Sâlesi I lolotonga 'a 'ena 'i he Taloni´ 'a e tefito'i tui tukufakaholo´ tokua ko e Ha'a Tu'i 'o Pilitânia´ na'e fili mei Langi (devine right) pea 'oku ta'efehu'ia mo aoniu 'enau Pule´. 'I he taimi tatau pê ne tu'uaki 'e he Fale Alea´ 'oku totonu ke 'i he Fale Alea´ 'a e mafai ki hono pule'i 'o e fonua´.

Ko e me'a leva na'e hoko´ ko e ngâue'aki 'e Sâlesi I 'i he'ene hoko ki he Taloni´ ke ne ta'ofi 'a e fakataha 'a e Fale Alea´ fe'unga mo e ta'u 'e 11 ka ne fakalele pê 'e ia mo ha ki'i tokosi'i 'a e pule'anga´. Na'e 'ikai ha ola fakafiemâlie 'o e founga ko 'eni´ pea 'i he 1640 na'a ne to e ui ai 'a e Fale Alea´.

Kaekehe, ne a'u ki he tu'unga ne 'ikai ha felotoi 'i he vaha'a 'o e Tu'i´ mo e kau Fakafofonga 'o e Fale Alea´ na'e taki ai 'a e tangata ko Kolomuelo pe ko hai 'oku totonu ke ne ma'u 'a e mafai ki hono pule'i 'o e fonua´. Ko hono iku'anga´ ko e angatu'u 'a e kakai´ 'o hoko ai 'a e Tau Fakafonua (civil war) 'i he ta'u 1649.

Ko e ola 'o e tau fakafonua ko 'eni´ ko e 'ulungia 'a e fa'ahi 'a e Tu'i´ pea iku ai 'o tu'usi 'a e 'ulu 'o e Tu'i´, Sâlesi I 'e Kolomuelo mo e kau Fale Alea´ 'i he ta'u 1649. Hili e hala 'a Sâlesi I ne 'ikai toe hoko atu 'a e Pule'anga faka-Tu'i´ ka e hoko 'a Pilitânia ko e Pule'anga Lepapulika (Republic).

'I he 1660 ne toki foki mai 'a e 'Ea ki he Taloni 'o Pilitânia´ hili hono fahahee'i ia ki 'Iulope 'o toe fakafoki 'a Pilitânia ki he Pule'anga faka-Tu'i´ he na'e kei fiema'u 'e he tokolahi 'o e kakai 'o Pilitânia´ 'a honau Tu'i´. Ne fakanofo leva 'a e foha 'o Sâlesi I na'e fakahee'i´ ko Sâlesi II ki he Taloni´.

Kaekehe, ne 'ikai pê lava 'e he toe fakafoki 'o e Pule faka-Tu'i´ ke ne fakalelei'i 'a e palopalema 'i he vaha'a 'o e Tu'i´ mo e Fale Alea´. 'I he 1688 ne to e hoko ai ha liukava lolotonga e Tu'i 'a Sêmisi II ko e tehina 'o Sâlesi II tupu mei he ta'etali 'e he Tu'i´ 'a e ngaahi lao ne paasi 'i he Fale Alea´. PEa koe'uhi´ ne 'ikai ha kau poupou 'o e Tu'i´ ne pau ai ke ne hola mei Pilitânia. Ko e me'a leva na'e hoko´ ko hono tângata'i ia mei he'ene totonu ki he Taloni´ ka e fakanofo 'a Viliami (Prince of Orange) mei Holani ko e mokppuna 'o Sâlesi I mo hono hoa´, ko Kuini Mele ko e 'ofefine lahi ia 'o Sêmisi II ke na hoko ki he Taloni 'o Pilitânia´.

Ko e ola 'o e toutou liua 'o e Ha'a Tu'i 'o Pilitânia´ ko hono fa'u 'a e ngaahi lao 'oku 'iloa 'i he hisitôlia 'o Pilitânia´ ko e Lao fekau'aki mo e ngaahi totonu´" (Bills of Rights) 'i he 1689, 'a ia ne felotoi ki ai 'a e Tu'i´ mo e Fale Alea´. Na'e fakapapau'i 'e he ngaahi lao ko 'eni´ 'a e foaki 'a e ngaahi mafai ki hono pule'i 'o e tukuhau´ mo e fa'u lao´ ki he Fale Alea´. Ne to e fakapapau'i 'e he ngaahi lao ko 'eni´ (Bill of Rights) 'a e pau ke fakaongoongo 'a e Tu'i´ ki he Fale Alea´ pea ke 'oua te ne fakamo'oni ki ha lao ta'eloto ki ai a'e Fale Alea´. Ne to e fakapapau'i foki 'e he ngaahi lao 'o e 1689 'a e mafai 'o e Fale Alea´ ki hono pule'i fakalukufua 'o e fonua´ pea ke hoko pê 'a e Tu'i´ ko e Tu'i Fakalangilangi 'o fakangatangata 'a hono mafai ki he ngaahi me'a pau hangê ko e huufi mo e tâpuni 'o e Fale Alea´ mo e hâ fua.

Ko e taha'i me'a mahu'inga mo fakahisitôlia na'e hoko tupu mei hono toutou liua 'o e Pule Aoniua 'a e Ha'a Tu'i 'o Pilitânia´ ko hono to'o 'o e mafai´ mei he Tu'i´ 'o 'ave ki he Fale Alea´ 'oku pule ai 'a e kau Fakafofonga 'o e Kakai´. Na'e pau ke fakahoko 'a e founga pule ko ia´ koe'uhi´ ko e maafi ta'etoefehu'ia mo fakaaoao ne tukufakaholo 'i he Ha'a Tu'i 'o Pilitânia´.

Ko hono ola 'o e to'o 'o e mafai´ mei he Ha'a Tu'i 'o Pilitânia´ hili 'a hono liukava'i 'o Sêmisi II, tehina 'o Sâlesi II 'i he 1688 ko e nofo melino 'a e Ha'a Tu'i 'o Pilitânia´ mo hono kakai´ pea malu mo e Ha'a Tu'i´ 'o nau kei hoko ko e 'Ulu 'o e fonua´ (Head of State) 'o nau ma'u 'a e langilangi mo e ngeia kotoa pê pea 'ofeina ai kinautolu 'e he kakai 'o Pilitânia mo e ngaahi fonua´ kotoa 'o e Kominiueli´. 'Oku kei faka'apa'apa'i 'o a'u mai ki he 'aho´ni 'a e Ha'a Tu'i 'o Pilitânia´ 'e he ngaahi fonua 'o e Kominiueli´ 'o makatu'unga 'i he fo'i mo'oni pê 'e taha ko e 'ikai ha mafai 'e 'oange ki he Tu'i´ ke tupu ai hano fehu'ia mo hano pole'i ia koe'uhi´ ko e fu'u mafai aoniu ne tupu ai 'a hono toutou liua 'a e Ha'a Tu'i 'o Pilitânia´ 'i he kuohili´.