'Ipiseli na'e tohi 'e Clive Edwards ki he kakai 'o Tonga´

NEONGO kuo'osi pulusi atu 'a e konga 'o e 'Ipiseli´ni 'i he Kele'a´ kâ koe'uhi´ ko 'ene mahu'inga faka-Politikale ki he kakai 'o e fonua´ni 'e pau ai ke to e pulusi atu 'e he nusipepa´ni.

'Oku hâ 'i he peesi 6 'o 'ene pepa tu'uaki 'i he 1996 lolotonga 'a 'ene kanititeiti ki he fili Fale Alea´, 'oku hâ ai 'a hono tâ 'i he 'uluaki peesi´ 'a 'ene ngaahi fakamatala ko 'eni 'oku hâ atu 'i lalo´.

1) Kuo senituli mo e ta'u 'e 20 e tu'u 'a e Fale Alea 'o Tonga´ 'i hono huufi 'e Tupou I 'i he 1875, na'a ne tô folofola ai 'o pehê, "Ko e kamata´ 'eni, pea ko e fale´, 'e liliu mei he taimi ki he taimi 'o fakatatau mo e fiema'u 'a e kuonga´," ko ha kovinânite 'eni 'a e Tu'i´ mo hono kakai´.

2) Koehâ leva e me'a kuo hoko ki he founga´ 'i he ta'u 'e 120 hili e talafungani mei he 'Uluaki Fâ?. 'Oku tu'uma'u pe 'oku liliu?.

3) Koehâ leva e fiema'u 'a e kakai´ 'i hotau kuonga´ ke hoa mo e teka 'a e Saliote 'o e taimi´?.

4) Kuo tau mamata 'i he ngaahi liliu lahi 'i e fonua´ni, kuo ako, kuo poto pea kuo maama 'a e kakai´. Kuo lahiange 'a e fetu'utaki mo tu'apule'anga´ pea folau 'a hotau lauimano 'o nofo ngâue pea mo tokoni mai mei he ngaahi fonua muli´. Kuo pisinisi mo langa fonua 'a e kakai Tonga´ pea fakalaka lahiange 'a e 'ilo´.

5) Ka ko hota LE'O´ 'oku kei TUKUHAUSIA pê 'i Fale Alea neongo pe 'oku le'olahi fêfê 'etau kalanga´.

6) Ko 'etau faka'amu´, tui´ mo e 'amanaki´ kuo hoko pê ko e koto KULANOA pea 'e 'ikai ha 'utu 'e hakea ka e 'oua leva kuo liliu 'a e founga fili 'o e Fale Alea´ mo e founga ngâue 'a e kau Minisitâ 'o e Kalauni´.

7) 'Oku 'i ai e tui 'e toka'i ange hota le'o´ ka ta KAU 'i hono FILI kinautolu´. Ko e konga mahu'inga 'o e 'Ipiseli kuo tohi 'e Edwards 'oku hâ ai 'a 'ene fokotu'u 'oku hâ atu 'i lalo´.

i) 'Oku fiema'u ke fili kotoa 'a e kau mêmipa 'o e Fale Alea´ 'e he kakai´ pea toki fili 'e he Tu'i´ 'ene kau Minisitâ mei he kau mêmipa ko ia 'o e Fale Alea´.

ii) 'Oku totonu ke fakata'u tolu pê e ma'u lakanga faka-Minisitâ ha taha 'i he pule'anga´.

iii) 'Oku 'ikai totonu ke hoko 'a e lakanga Minisitâ ko ha fakapale pe 'api lêsisita ke fakatôtôla'â ki ai ha taha 'o toki fakafiefiemâlie ai. Ko e lakanga kavenga mamafa mo mohu fatongia 'eni. Pea ke ne faka'apa'apa'i e Tu'i´ mo ngâue tônunga ki he lelei 'a e kakai´ mo e fonua´.

Ko e konga mahu'inga 'eni 'o e 'Ipiseli na'e tohi 'e he Minisitâ. Ko e me'a mahu'inga ke fakatokanga'i´ 'oku hâ mei he 'Ipiseli ko 'eni´ 'a hono fakahâ tau'atâina 'e he tokotaha´ni 'a 'ene fakakaukau totonu fekau'aki mo e tu'unga fakapolitikale 'o e fonua´ni pea mo e anga 'o 'ene fakakaukau fekau'aki mo e fa'unga 'oku totonu ke pule'i 'aki 'a e fonua´ni. Kâ 'i he hili pê 'a hono fili ia 'e he Tu'i´, Tâufa'âhau ko e Minisitâ Polisi´ 'i he ta'u tatau pê na'e pau leva ke hoko atu 'a e mo'ui 'a e tokotaha´ni 'i ha fo'i palanite 'oku kehe 'a hono 'âtakai´.