Siasi´ mo e Politikale´
Fa'u 'e Rev. Simote M. Vea

KO E ongoongo fakamamahi pea fakaloloma taha 'i he ngaahi 'aho´ni ko e fakamo'oni huafa ko ia 'a e Tu'i´ ki he ngaahi Lao fakatonutonu Konisitutone kau ki he Mîtia´ mo e ngaahi nusipepa. 'Oku fakamamahi ko e mahino 'oku 'ikai ha ki'i me'i toka'i 'e fai mai ki he le'o 'o e kakai 'o e fonua´. 'Oku toka'i 'e he kakai´ 'a e Pule'anga´ mo hono kau taki´ 'o a'u ki he Tu'i´, koe'uhi ko e toka'i 'oku nau fai ki he kakai´, 'o hange ko e taki poto 'a e 'Uluaki Faa mo e La'â kuo unga fonua´, Kuini Sâlote Tupou III.

Ko e toko 8000 ki he 10,000 tupu ko ia pe ofi ki ai ne kau atu ki he laka mei he ngaahi Vahefonua´ kotoa, ko e fu'u kakai tokolahi 'aupito ia 'o fakafehoanaki ki hotau ki'i fonua´ni. Na'e toko 200,000 'a e fu'u kakai na'e kau atu ki he kau laka na'e taki 'e he faifekau 'iloa ko ia ko Mâtini Lutelo Kingi, 'i he 1963 'i Washington , ki hono fakatau'atâina'i 'o e kau 'uli'uli 'o 'Amelika´. Ko ia 'o ka a'u pê ha kau laka ia 'i Tonga´ni 'o toko 1000 kuo 'osi lau ia 'i he fu'u tokolahi 'aupito´ pea 'oku fu'u fakamamahi 'a hono ta'e toka'i 'e he Tu'i´ mo e Pule'anga 'a honau le'o´.

Na'e fai 'a e fu'u feinga tâmate 'a e Pule'anga´ hangê ko 'enau 'a'ahi holo he ngaahi motu´'o muimui'i 'a e 'a'ahi 'a e kau Fakafofonga 'o e kakai. 'Ikai ngata ai´, ka na'e hangê ha hâ 'a e palalau mai 'a e kau malu'i fonua´ he TV OBN, TV Tonga´, Kalonikali Tonga´ mo e Tonga Star ka na'e 'ikai pê tuka ai 'a e fie kau mai 'a e fu'u kakai tokolahi ko 'eni´ ki he laka´. Ko e toki fo'i me'a fakamamahi mo'oni ia ko e 'ikai fie fakaongo 'a e Pule'anga´ ki he le'o 'o e fu'u kakai´ ka nau toki fakafefeka'aki 'enautolu 'a e mâlohi taha´. To e kanoni'aki´ 'a e 'oho kuikui atu 'a e ni'ihi 'o e kakai´ ke to e kau he fakafefeka´å.

Ko 'ene fakaloloma´ ko e mahino 'oku tukuhausia 'a e le'o fakataulama 'o e kau fakafofonga 'o e 'Otua´ 'i he ki'i fonua na'e tuku ki langi´. Na'e fakahoko atu 'a e Tohi Tangi 'a e kakai´ 'e he kau Taki Lotu, mo ha kau Faifekau tokolahi. Na'e fakahoko atu foki mo e Tohi Tangi 'a e Kosilio 'o e ngaahi Siasi´, 'a ia 'oku mêmipa ai 'a e Siasi Uesiliana Tau'atâina 'o Tonga´, Siasi Katolika´, 'Ingilani´ mo e Konisitûtone´.

'Oku mahu'inga foki ke mea'i 'e he kau lau nusipepa´, 'oku 'i ai pê 'a e kehekehe 'i he tûkunga fakateolosia´, pea lava ke fakasino ia 'i he ngaahi fakafa'afa'ahi 'oku kau ki ai ha taki lotu pe Siasi. Kuo 'i ai foki ha ni'ihi 'o e kau taki lotu´ mo e kau ngâue fakapule'anga ma'olunga´ kuo teu'i kinautolu 'i he teolosia motu'a´, (conservative) 'a e ngaahi kulupu lotu fo'ou kuo hake mai ki he fonua´ni. Ko e fa'ahinga teolosia foki eni 'oku 'ikai tenau tali 'a hono to e fakatonulea'i 'o e Tohitapu´, fakatatau ki he tûkunga 'o e 'aho´ (Form Criticism & Contextual Theology) pea''ikai tenau tali ke lea ki he ngaahi me'a fakapolitikale´ ka 'oku nau poupou'i fefeka pê 'a e ngaahi tûkunga fakapolitikale lolotonga´ (status quo) 'o hangê ko e natula 'o e fa'u lao ki he Kupu 7.

'Oku 'i ai 'a e faka'apa'apa lahi ki he faikehekehe fakateolosia ko 'eni´, ka 'oku mahu'inga ke mahino foki 'a e puipuitu'a 'oku fai ai 'e ha taha ha'a ne lau tautefito ki he ngaahi me'a faka-politikale´. 'Oku mahu'inga ke mahino 'a e faikehekehe ko 'eni´, he 'e lava ke ma'u hala ha ni'ihi 'o pehê 'oku kehekehe 'a e kau lotu´ mo e ngaahi Siasi´ 'i he ngaahi me'a fakapolitikale´, ka 'oku tupu pê ia mei he ngaahi fakamamafa fakateolosia 'oku nau tui ki ai´ pea fai ai honau teu'i pe ko ha ni'ihi 'oku 'ikai ha makatu'unga faka Tohitapu mo faka-Teolosia tu'unga pe ko e 'ikai ha fa'ahinga teu pehê 'oku fai kiate kinautolu.

Ko e fakamamahi mo e fakaloloma ko ia 'o hono paasi 'o e ngaahi lao ki he Kupu 7 ko 'eni´, he 'e lava ke hoko ko ha fakava'e mâlohi ki ha faingata'a 'e hoko 'i he fonua´ 'i he kaha'u´. Ko e hisitôlia 'o e ngaahi tala fakapalôfita´, na'e makatu'unga ia 'i he ngaahi faingata'a na'e mo'ua ai 'a e kakai 'a e 'Otua´, 'i hono fakatupu 'e he kau taki 'o e pule'anga´. Kapau kuo li'aki 'e ha kau taki 'o ha pule'anga 'a e 'Otua´ mo hono kakai´, hangê ko ia na'e hoko ki 'Isileli´, pea tâ 'oku mahino 'a e iku'anga 'e lava ketau a'u ki ai´.

'Oku tau fakatauange pê ke tau hûfia hotau ki'i fonua´ni, 'a 'Ene 'Afio´ mo e Palêmia´, pea pehê ki he kau taki 'o e Pule'anga´ telia na'a hoko mai 'a e houhau 'o e 'Otua´, ka e lû pê mu'a ha maea, pea ke tau lava 'o fakaili 'a e tauala´ 'o fai hotau fatongia totonu ke hoifua mai ai 'a e Pilinisi 'o e Melino´ 'oku tau te u fakamanatu´.