Ngata faifatongia 'a e Taimi 'o Tonga´ 'i Tonga´ ni 'aho 31 'o Tîsema´ni
Fa'u 'e Laucala Pohiva

NUKU'ALOFA: KUO fakahâ 'e he 'Etita 'o e Nusipepa Taimi 'o Tonga´ , Mâteni Tapueluelu 'e ngata 'i he 'aho 31 'o e mâhina´ni 'a e faifatongia 'a e Nusipepa Taimi 'o Tonga´ ma'a e kakai 'i Tonga´ni 'o tatali ai ki ha ola 'o ha fakatonutonu faka-Lao 'e hoko atu 'i he ta'u fo'ou´.

'Oku makatu'unga 'a e fakangata ko 'eni´ mei he 'osi 'a e laiseni fakatau atu 'a e nusipepa´ni 'i Tonga´ni, 'a ia kuo tu'utu'uni ki ai 'e he Lao fo'ou ki he ngaahi Nusipepa muli´ pea kuo fakamo'oni huafa ki ai 'a e Tu'i´.

Ko e fakahâ 'eni 'e Mâteni 'i ha ma'u me'atokoni fakamavae 'a e kau ngaue 'e toko 8 'i he Va'a 'o e nusipepa ni 'i Tonga´ni na'e fakahoko 'i he efiafi Falaite kuo'osi´.

Na'e talu foki mei Fepueli 'o e ta'u´ni pea mo hono hopo'i 'e he Taimi 'o Tonga´ 'a e Pule'anga Tonga´ koe'uhi´ ko hono ta'ofi ta'efakalao 'a hono to e hû mai 'o e nusipepa´ni ki Tonga´ni. Ko e ngaahi 'eke fakalao ko ia´ na'e ikuna kotoa ai 'a e Taimi,´ pea ne iku 'o to e fakafoki mai 'a e nusipepa´ni 'o hoko atu 'a 'ene fai fatongia ma'a e kakai 'i Tonga´ni. Kaekehe, na'e 'ikai fuoloa mei ai kuo fa'u 'e he Pule'anga´ ha ngaahi Lao kehekehe fekau'aki mo e Ongoongo´ pea pehê ki he Lao Fakatonutonu ki he Kupu 7 'o e Konisitûtone´ 'a 'eni kuo'osi fakamo'oni huafa ki ai 'a e Tu'i 'A ia ko hono tuki'i 'ia ´o e fo'i fa'o faka'osi ki he puha mate 'o e Nusipepa Taimi 'o Tonga kuo fa'u 'e he Pule'anga.

Kuo'osi tuku atu foki ha fakamatala 'a e nusipepa Tonga Star 'o fakahâ ai 'a e 'amanaki tâpuni ko 'eni 'a e Taimi 'o Tonga´ mei Tonga´ni, pea 'i he Kalonikali Tonga´ 'oku 'ikai ha fakamatala hangatonu ai fekau'aki mo e me'a´ni, ka ko e ngaahi fakamatala pê 'o kau ai 'a e pehê kuo lahi fau 'a e fieme'a 'a e Taimi´ pea kuo taimi ke 'akahi mei Tonga´ni.

'Oku hangê nai 'a e ngaahi fakamatala ko 'eni´ ha fakamelomelo 'o e taumu'a totonu na'e fa'u ki ai 'a e ngaahi Lao´ mo e liliu ki he Kupu 7 'o e Konisitûtone´.

Ko e me'a ke mahino ki he Pule'anga fakaaoao 'o Tonga´ni, neongo kuo nau 'osi fa'u ha puha mate 'o fakaha'ele ki ai e Nusipepa Taimi 'o Tonga ´ ke 'oua 'e tufa 'i Tonga ni, ka 'oku kei mânava pê 'a e nusipepa´ni pea kei le'o lahi 'a e tâ 'o hono fo'i mafu. 'Oku totonu ke mahino ki he pule'anga´ ko e fakamo'oni ki he mole 'a e mo'ui 'a e taha na'e fa'u 'e he 'Otua´ ko e tu'u 'a e mânava´ mo e tâ 'a e mafu´. Pea ko ha'ate feinga ke tanu mo'ui ha taha ko e hia fai'ilo ia 'i he 'ao 'o e 'Otua´ mo e kakai´. Pea ko hono nunu'a´ ko 'ene to e foki mai pea te ne hangê ha saikolone faka-Talopiki´ he te ne fesi e 'akau mômôa´ mo e 'akau mata´. Ko e toki ma'u hala lahi mo'oni oku fafa holo 'e he Minisitâ Polisi 'a e Tu'i mo e ki 'i tokosi'i ta'e 'i ai ha'anau misi 'e taha ki he nunu'a 'enau fakapo'uli.

'I ha fakamatala 'a e Tokoni 'Etita´ mei Nu'usila, 'Ulu'alo Po'uhila na'a ne pehee 'oku tokolahiange 'a e kau lau ia e Taimi´ 'i muli´ 'i hono fakahoa ki Tonga ni. Pea 'oku mo'ui pe e Taimi 'o Tonga´ ia 'i hono tufaki atu 'i Nu'usila, ' Aositelelia , Hawaii mo 'Amelika.

"'Oku mau mo'uiange mautolu 'i muli ni, ka ko e me'a pe 'oku mau ongo'i´ ko e fakapo'uli loloa 'e 'i ai e kakai 'o Tonga´. Ko e ngaahi information ne fa'a 'oatu 'e he nusipepa ni he'ikai ke toe faingamalie ki ai e tokolahi ia 'o e kakai 'o Tonga´," ko e lau ia 'a 'Ulu'alo´. Na'a ne pehee 'oku nau ngaue fakavavevave he taimi ni ke fokotu'u 'enau Website ke 'ohake ki ai e ongoongo´. Ka ko e pango ko e ni'ihi pe 'i Tonga 'oku 'i ai 'enau komipiuta´ mo lava 'o hu ki he 'nitaneti´ 'e lava kenau 'inasi he ngaahi ongoongo 'a e Taimi 'o Tonga´.

'I he taimi tatau koe mavahe ko 'eni 'a e Taimi na'a ne tokoni lahi ki he tu'unga faka'ekonomika e fonua´ 'i he lau kilu pe miliona kuo tukuhau'i 'e he pule'anga´ meiate kinautolu 'i he ta'u 'eni 'e meimei 15 'ene faifatongia mai he fonua´. 'Ikai ke ngata ai´ ka ne nofo e pa'anga lahi 'i Tonga 'i he vahenga 'o e kau ngaue´ mo e ngaahi monu'a kehe pe.

Ko e ngata ko 'eni e faifatongia 'a e Taimi´ 'i Tonga´ 'e pau ai ke maloloo ha ni'ihi e kau ngaue 'i Tonga´. 'E hoko atu pe ha ni'ihi 'o 'ave ongoongo mei Tonga ni ki he Taimi 'o Tonga´ 'a ia 'e hoko atu angamaheni pe ia 'i muli.

'Oku manatu e nusipepa´ni ki hono kapusi 'o Samuela 'Akilisi Pôhiva mei he'ene ngâue 'i he pule'anga´ 'i he 1985 pea tu'utu'uni ke ta'ofi faka'aufuli 'a 'ene polokalama letiô na'e 'iloa ko e Matalafo Laukai´ ke 'oua na'a to e fakamafola. Na'e tui 'a e pule'anga´ ko 'enau ta'ofi 'a e polokalama ko 'eni´ pea mo hono kapusi 'o e tokotaha´ni mei he'ene ngâue´ ko e ngata'anga ia 'o e misiona na'e taumu'a ke fakahoko 'e he polokalama ko 'eni´ mo e tokotaha´ni. Ka na'e fânau'i 'e he tu'utu'uni ta'efaka-Konisitûtone ko ia´ 'a e Nusipepa Ko e Kele'a´ . 'Ikai ko ia pê, ka ne to e hoko atu e tokotaha ia ko 'eni,´ 'i hono fili ia 'e he kakai,´ ki he Fale Alea´. 'Oku mahu'inga foki ke fakamanatu atu ki he pule'anga´ na'e mo'ua 'a e Pule'anga Tonga´ 'i hono 'eke'i ko ia 'e 'Akilisi 'a 'ene totonu faka-Konisitûtone na'e foaki 'e he Kupu 7.

Ko e konga 'eni 'o e tu'utu'uni 'a e Tu'i Fakamaau Lahi´, Jeffery Martin 'i he 'aho 6 'o Mê 1988, peesi 7 fekau'aki mo hono maumau'i ko 'eni 'e he pule'anga´ 'a e Kupu 7 'o e Konisitûtone´ 'i hono liliu faka-Tonga´

"Ko hono mo'oni 'o e me'a na'e hoko´, na'e kapusi 'a Pôhiva koe'uhi´ he na'e hoko ia hangê ha talatala 'i he tafa'aki 'a e pule'anga´. Na'e tukuaki'i foki ia 'i he ngaahi polokalama na'e fakamafola 'i he letiô 'a ia na'a ne fakaanga'i 'a e pule'anga´. Na'e tukupâ 'a e pule'anga´ kenau tautea'i pea tâpuni'a e ngutu 'o e tokotaha´ni ´'oku 'a'ana 'a e polokalama´ni 'a ia na'a nau tukuaki'i´. Ko ha toki mâfihunga fakaaoao 'eni ke ne ta'ofi 'a e fakaanga´. Pea ko e tu'utu'uni ko ia na'e fai´ na'e fakahoko ia 'i he lotokovi pea mo e taaufehi'a. Na'e pehê foki 'e Dr Harrison ka 'i ai ha lea 'oku tautea'i 'oku 'ikai tau'atâina. Pea ko e kaunoa ia 'i he totonu 'a Pôhiva ke ne lea tau'atâina pea 'e pau ke mo'ua 'a e pule'anga´", ko hono liliu faka-Tonga ia´.

("The reality of the situation is that Mr Pohiva was dismissed because he was a thorn in the side of government. He was held responsible for a serious radio programs which contain ed materials critical of government. Cabinet was not satisfied with merely banning the program. They were determined to punish and if possible silence the person whom they believed to be responsible for it. It was a blatant move to suppress criticism. It was a decision taken with malice and in bad faith. As Dr Harrison put it, speech which is punished is not free. This was an interference with Mr Pohiva's right of free speech and the defendants are liable in tort").

'Oku fakamahino'i 'e he konga ko 'eni 'o e tu'utu'uni´ 'a e 'ikai ngata pê 'i hono maumau'i 'o e Kupu 7 'o e Konisitûtone,´ ka na'e to e tanumaki'aki 'a e loto kovi mo e taaufehi'a. Kuo lahi fe'unga 'a hono fakatokanga'i 'o e Tu'i´ mo e Hou'eiki Minisitâ kenau tauhi mâ'oni'oni 'enau fuakava 'oku hâ 'i he Konisitûtone´, mo e 'ikai pê 'asi mai ha faka'ilonga kuo ako e pule'anga´ mei he'enau ngaahi fehâlaaki 'i he kuo hili´. Ko e ngaahi Lao ko ia kuo fa'u 'e he pule'anga´ ke ne ta'ofi 'a e Nusipepa Taimi 'o Tonga´ 'oku 'ikai to e kehekehe ia mo e founga na'a nau fakahoko ke ta'ofi 'aki 'a e polokalama Matalafo Laukai 'a 'Akilisi Pôhiva´ pea tâpuni'i mo hono ngutu´. 'Oku to e fu'u mamafaange 'a e me'a tatau kuo nau fai ki he Taimi 'o Tonga´ . Ko e mo'oni 'e foki mai 'a e Taimi 'o Tonga´ 'i ha fôtunga 'e to e mâlohiange 'a hono ivi´ pea mo hono mafai´ 'i he loto mo e 'atamai 'o e kakai tonuhia 'o e fonua´ni mo ta'e'i ai hanau mafai´. Mahalo pê 'e pulia 'a e Minisitâ Polisi´ 'i he taimi 'e hoko ai ki Nu'u Sila he ko e tangata'i fonua Nu'u Sila ia pea 'oku 'osi 'i ai hono 'api ai mo hono fâmili,´ ka ko e Tu'i´ mo e Hou'eiki´ 'e kei 'i Tonga´ni kenau fehangahangai mo e kakai´.

Ko e peesi fo'ou 'eni 'i he hisitôlia´ kuo fokotu'u pea 'oku 'i ai e tui 'e fai hano tohi'i matalalahi 'e he kau hiki hisitôlia 'i he kaha'u´.