Fokotu’u ke ta’ofi e ngaue’aki e “.to domain” ‘a Tonga´

Kuo hoko ‘o mo’oni e ngaahi vavalo ‘a e kau mataotao he mala’e ‘o e komipiuta´ ‘o fekau’aki mo e fo’i ‘ohokui ‘a Tonga ‘o faka’atâ ke fakatau atu e tu’asila “.to” ta’e’iai hano sivi’i pe fakangatangata.

‘Oku tukuaki’i ‘e he tokolahi na’e ‘oho ‘a Tonga ko e sio ki he fo’i monu fakapa’anga faingofua ‘e ma’u mei ai´ kae ‘ikai kenau ‘ilo hono nunu’a´. ‘I he tukuange mai ko ia e lipooti mo e fakatotolo ‘a e kautaha Secure Computing Corporation ‘o mahino ai ko e tu’asila fakalielia (Pornographic Sites) ‘e 848,000 ‘oku lesisita he hingoa .to ‘a ia ko e fakanounou ia ki he fo’i lea Tonga´, na’e toki ‘ilo ai ‘a e nunu’a ne vavalo ki ai e kau mataotao´ he ta’u ‘e 7 kuohili´.

‘I he ‘aho 30 ‘o Sepitema 1998 na’e tuku atu ai ‘e Barry Shein mei he kautaha Software Tool & Die ha’ane fokotu’u ke ta’ofi leva kei taimi ‘a hono leisista pe fakatau atu e fo’i tu’asila “.to” ‘a Tonga´. Na’a ne pehê kuo lahi e launga ange kiate kinautolu ‘o fekau’aki mo e ngaahi tu’asila kovi pe fakalielia ‘oku nau ngaue’aki ‘a e tu’asila “.to” ‘o hû mai ia ‘i he AOL pe ko e America Online ‘o mamata ki ai e kakai ‘oku nau angamaheni’aki hono ngaue’aki ‘a e sevesi ‘a e AOL.

Na’e pehê ‘e Barry Shein na’a ne vakai’i ‘o ne ofo ‘aupito ‘i he ‘asi hake ‘a e ngaahi tu’asila hangê ko e sexonline.to mo e xxxhardcore.to mo e ha fua. Na’e vakai’i ‘e he nusipepa ni e ‘u tu’asila ko ‘eni´ ‘o mahino ‘oku ‘ikai ke toe ngaue ia. Ka ‘oku lisi atu ‘i he pepa ni ‘a e ni’ihi ‘o e ngaahi tu’asila fakalielia ‘oku nague’aki ‘e he “.to”.

Na’a ne fokotu’u leva ‘a e fo’i poini ‘e 3 ke fai ki ai ha vakai hili hono ‘analaiso e me’a ni. ‘Uluaki´, ko e tu’asila “.to” ‘oku mahino mai ‘oku ‘ikai ke ngaue’aki ia ki he ngaahi taumu’a fakafetu’utaki mo e ngaahi me’a fakalao ‘o fakangatangata fakalao mo fakasiokalafi ki Tonga ‘o hangê ko ia na’e taumu’a ki ai hono fokotu’u´.

Ua´, ‘oku hangê hono faka’atâ ke lesisita pe fakatau atu e tu’asila “.to” ‘a Tonga´ fakamamani lahi´ hano faka’atâ atu ke ngaue’aki ia ko ha Hevani ke hûfanga ki ai e kau faihia´ mo hono fatu e ngaahi me’a ta’etaau ‘o fakafou mai he tu’asila “.to” ne nau ‘osi totongi´.

Tolu´, na’a ne fokotu’u leva ke ta’ofi kei taimi he ‘oku ‘asi e ‘ai’ai noa’ia mo hono pule’i kovi hono lesisita pe fakatau atu e tu’asila “.to”. Ko hono iku’anga´ ko e ngaue’aki ia ‘e he kau faihia´ ki he ngaahi me’a ta’etaau pea ‘oku ‘ikai ke fakahoko ‘o fakatatau ki hono taumu’a totonu´.

‘I Me 17, 1997 na’e fa’u ai ‘e he fefine faiongoongo ko Mary Eisenhart mei ‘Amelika ha ongoongo ‘o ne fehu’ia pe ‘oku mahino koaa ki Tonga mo e Pilinisi Kalauni´ ‘a e nunu’a ‘e hoko ki hono faka’atâ tau’ataina ke ngaue’aki pe fakatau e tu’asila “.to” ki ha taha pe ‘i mamani. ‘E lava ia ke hoko ko e Hevani ki he kau pau’u´ mo e kau faihia´ ke nau ngaue’aki. Na’a ne fakaha ko e palopalema na’e ‘ikai ke fa’u ha lao ia ke pule’i’aki e kakai tenau lesisita ke ngaue’aki e tu’asila “.to”.

“Na’e ‘ikai ke tuku atu ‘e he Tonic (Kautaha ia ‘a e Pilinisi Kalauni´ ‘oku ne lesisita e .to) ha fakangatangata ki he kakano ‘e ngaue’aki´ pea na’a nau fakalotolahi’i e kakai´ ‘i mamani kotoa ke nau ngaue’aki ‘a e hingoa pe tu’asila ta’eue’ia ko ‘eni,” ko e lipooti ia ‘a Ms Eisenhart. (Tonic places no restrictions on content and has encouraged people around the world to share its relatively untouched name supply.)

‘Oku hâ mahino he fakamatala ‘a e Faiongongo ni ‘i he ta’u ‘e 7 kuohili´ na’e fu’u ‘atâ mo ta’efakangatangata e tukuange ‘o e tu’asila ‘a Tonga´ ke ngaue’aki ‘e he kakai´ ‘o ‘ikai lava ke pule’i hono kakano´.

Ko hono iku’anga´ ‘eni he ngaahi ‘aho ni kuo tuku mai ai kuo lau kilu e ngaahi tu’asila fakalielia ia mo ta’etaau kuo ngaue’aki. Ko e hala tatau ne fou ai e lesisita vaka´ mo ‘eni ‘oku fou ai e lesisita tu’asila “.to” ‘a Tonga´. ‘Ikai fai ha tokanga ai ki he me’a ‘e hoko´ kehe pe ke ma’u mai ha pa’anga. Ko hono iku’anga´ ko e ‘ulu punou kotoa e fonua´ he ‘oku ngaue’aki ia ‘a e hingoa ‘o Tonga´.

Na’e toki ‘ilo ki mui ‘e he pule’anga´ e nunu’a kovi ‘o e lesisita vaka´ ‘o ta’ofi ka kuo tomui. Na’e toe kanoni’aki he na’e mole e pa’anga ia na’e tanaki mei he fo’i ngaue ko ia´.

Ko e kautaha Tonic ko e kautaha ia ‘oku ma’u ‘inasi lahi ai e tama Pilinisi Kalauni´. Ko e pa’anga ‘oku ma’u mei ai´ ‘oku fai hono fehu’ia koe’uhi´ ko e fo’i lea Tonga´ ko e koloa ia ‘a e fonua´ fakalukufua. Ka ko e fakatau atu fo’ilea “.to” ki he Tonga´ ko e pisinisi ia ‘a e Tama Pilinisi Kalauni´ mo e muli pea ‘oku ‘ikai ke ‘ilo pe ‘oku ma’u ha pa’anga ‘a Tonga mei ai pe ‘ikai.

‘Oku malie e me’a ni he neongo ko e pisinisi fakataautaha ‘eni ka ‘oku nau ngaue’aki ‘enautolu e tu’asila e Konisela ‘a Tonga ki ‘Amelika´ ki he ngaahi faka’eke’eke fekau’aki mo “.to”. Ko e ‘ofisi fakatipilômetika ‘eni ia ‘a Tonga.

‘Oku te’eki ke lava ‘o lesisita e Komiti Temokalati mo e Totonu ‘a e Tangata´ ‘i he pule’anga Tonga´ ko ha kautaha koe’uhi´ ko ‘enau ngaue’aki e fo’i lea Tonga´. Ko e fo’i lea ko ia´ ‘oku ma’u e totonu ia ko ia´ (Copyright) ‘e he fonua´ fakalukufua pea ‘oku pule’i ia ‘e he Pule’anga´. ‘E fêfê leva e fo’i lea “.to” ki he Tonga´?