Fika 10 ‘a Tonga he ngaahi fonua fakalielia´
Fa’u ‘e ‘Ulu’alo Po’uhila

‘OKU ‘ikai pe ke maholoholo hifo ‘a e ma’ave’ave ‘a e ongoongo ‘o Tonga´ ‘i tu’apule’anga´ ‘i he ngaahi me’a ‘oku ‘ikai ke sai. Kuo tuku atu e polokalama lesisita vaka muli faingofua mo ma’u pa’anga vave ‘a Tonga´, ‘a ee na’e ngaue’aki ‘e he kau faihia´ ki he’enau ngaahi taumu’a´ fakaekinautolu, ko ‘eni kuo mâkape hake ‘a e ngaue natula tatau ka ‘i he initanetí ia.

‘I he 1997 na’e hanga ai ‘e he Pilinisi Kalauni ‘a Tonga´, Tupouto’a pea mo hono kaungâ pisinisi ‘i ‘Amelika ko e tangata ko Eric Gullichsen ‘a ia ko ia ‘oku Talêkitá, ‘o fokotu’u ‘a e kautaha ko e Tonic Corp (Tonga Network Information Service) ke lesisita ai ‘a e tu’asila faka’initaneti “.to”, pea ke lava pe ‘e lesisita ai ha taha fakavaha’apule’anga ke ne ngaue’aki ‘a e tu’asila ko iá.

Ko e fakanounou ‘eni ki he hingoa ‘o Tonga´. Hange ko ‘eni ka fiema’u ‘e ha kautaha ngaahi pizza ia ke ‘ai ha’anau tu’asila meili faka’ilekitulonika (email) ke fai ki ai e fetu’utaki´, ‘e lava leva kenau lesisita ha fo’i tu’asila ko e “pizza.to” kenau ngaue’aki. Na’e tuku atu ia ‘i he totongi ko e US$100 ki he ‘uluaki ta’u ‘e 2 pea toki fakaloloa ai.

Na’e ‘ikai ke taimi kuo ‘ohofi hono fakataua e ngaahi fo’i tu’asila ‘o ngaue’aki e “.to”. Na’e tanaki pa’anga heni e kautaha ‘a e Pilinisi Kalauni´, ‘a ia na’e fai e fakatau tu’asila ko ‘eni mei he ‘Ofisi e Konisela Tonga ‘i San Francisco.

Ka, ‘i he uike ni ‘oku hoko ha vâlau lahi koe’uhi´ ko e tuku mai ko ia ‘e he kautaha ‘iloa fakamamani lahi ko e Secure Computing Corporation ha’anau savea, ‘a ia ‘oku fakaloloma hono ola´. Ko e savea ‘eni ‘o fekau’aki mo hono ngaue’aki ‘e he kau faihia´ mo e tokolahi e kau pau’u mo kumi faingamalie ‘a hono fakatau pe lesisita kenau ngaue’aki e ngaahi tu’asila fakakomipiuta ‘a e ngaahi fonua´ ke fa’u pe fokotu’u ha’anau ngaahi tu’asila fakalielia (Pornographic Websites) pea mo ha ngaahi tu’asila ‘o fai ai e ngaahi ngaue kakaa mo faihia.

Ko e me’apango he ‘oku mahino mai heni ‘oku lahi ‘aupito hono ngaue’aki ‘a e ngaahi tu’asila ‘a e ngaahi fonua e Pasifiki´ ‘o hangee ko Tonga (.to), Niue (.nu) pea mo Tuvalu (.to) ki he ‘u me’a fakalielia mo telefua´.

‘I he ola e fakatotolo ko ‘eni´ ne mahino ai ko e feitu’u ‘e 2 ‘oku lahitaha hono ngaue’aki ‘enau ‘uu tu’asila´ ki he ngaahi me’a fakalielia´ (‘u taa telefua fakalielia mo e ngahai ‘u me’a ta’etaau kehe pe) tukukehe ‘a ‘Amelika. Ko e ngaahi fonua ‘i ‘Iulope´ ‘a ia ‘oku fakafuofua ki he tu’asila pe peesi fakalielia ‘e 28 miliona. Pea ko e Pasifiki´ ‘a ia ‘oku kau ki ai ‘a ‘Aositelelia mo e ‘otu motu Pasifiki´ ‘oku ‘ova ia ‘i he tu’asila fakalielia ‘e 12 miliona. Ko e fakahokohoko ‘eni ‘o fakatatau ki he fakafeitu’u´;

Ko e taimi ko ee ka fie sio e kakai lalahi´ ha faiva ta’etaau pe ko ia ‘oku ‘iloa ko e Blue Movies ‘oku ô ia ‘o hû mai mei he fale vitioo makehe pe. Ko e ‘aho ni kuo fakalaka e tekinolosia´ pea ‘oku lava pe ‘o hû ha taha pe ki he’ene komipiuta´ ‘o sio he ngaahi me’a ko ‘eni´ ‘i honau ‘api´ pe mei he ngaahi ngaue’anga´.

Ko e ngaahi tu’asila fakalielia (Pornographic Sites) ko ia ‘oku nau ngaue’aki ‘a e .to ‘a Tonga´ ko e me’a ia ‘a e kakai muli ka nau fakatau e totonu kenau ngaue’aki e fo’i lea Tonga (.to) ki he’enau tu’asila fakalielia´.

‘I he savea ko ‘eni´ ‘oku hâ mahino ai ko Tonga ‘oku fika 10 ‘i he fakahokohoko ‘a mamani ‘i he ngaahi fonua lahitaha ai e ngaahi tu’asila fakalielia.

‘Oku fika 4 ‘a Niue he fakahokohoko´ pea ko e fika 10 ‘a Tonga´ mo e tu’asila fakalielia ‘e 484,800, pea ‘oku tukuaki’i ‘oku kei fakautuutu pe hono ngaue’aki e ngaahi tu’asila ni.

‘I he fakamatala ‘a e Tokoni Palesiteni he tafa’aki fakalakalaka ‘a e kautaha Secure Computing, Mike Gallagher, na’a ne pehee ‘oku totonu ke feinga ‘a kinautolu ‘oku nau pule’i e ngaahi tu’asila faka’initaneti ‘a e ngaahi fonua´ ke fa’u ha lao pe tu’utu’uni ke sivisivi’i’aki ‘a kinautolu ‘oku nau fakatau pe lesisita ke ngaue’aki ‘a ‘enau tu’asila´. Kae ‘oua ‘e faka’atâ tavale´ he ko hono ‘atungaa´ ‘ê ko e ma’u ‘enau totonu ke ngaue’aki ‘e he tokolahi ta’efakangatangata e ngaahi tu’asila ko ‘eni´ ki he’enau ngaahi fiema’u kehekehe pe ‘a kinautolu.

‘Oku fai e ofo he me’a ni he ko Tonga mo Niue´ ‘oku na fu’u tokosi’i fau ‘o fakatatau ki he lahi e tu’asila fakalielia ‘oku lesisita honau hingoa´. Pea talaki ko e ongo fonua lotu ka ‘oku ma’ave’ave holo ia ‘i Tu’apule’anga pea faka’aluma’i’aki ‘i he ngaahi me’a fakalielia mo ta’efakalotu.

Lahi e tu’asila fakalielia fakafeitu’u ´

Europe           28,430,600 
Pacific          12,352,600 
Asia              3,193,000 
Latin America     1,048,600 
Africa              389,400 
Canada              283,600 
Caribbean           255,000 
Middle East          77,800 
Fakakatoa´       46,030,600 

Ko e fonua ‘e 10 tu’ukimu’a taha he tu’asila fakalielia´

1. Germany 10,030,200
2. United Kingdom 8,506,800
3. Australia 5,655,800
4. Niue 2,947,800
5. Japan 2,700,800
6. Netherlands 1,883,800
7. Russia 1,080,600
8. Poland 1,049,600
9. Spain 852,800
10. Tonga 848,800