Fakafepaki‘i ‘e Clive ‘oua ‘e kau sôsaieti sivile´ he Forum
fa’u ‘e Mâteni Tapueluelu

‘OKALANI: KUO fakafepaki’i ‘e he Palêmia Le’ole’o mo Minisitâ Polisi ‘a Tonga´, Clive Edwards, ‘a e fakakaukau ke kau atu e ngaahi sôsaieti sivile´ ‘i he fakataha e kau taki ‘o e Pasifiki´ pe Pacific Forum Meeting. Na’a´ ne pehê ‘e fakafepaki’i ‘e Tonga ha kau atu e Kautaha Totonu ‘a e Tangata mo e Temokâlati´ ‘i Tonga´ ki he fakataha´ ni.

“’Oku nau kau he ngaahi ngâue ‘oku fu’u fakafehu’ia pea kuo lahi ai hono faka’ilo ‘e he kau polisi´, ‘o e ngâue fakaangatu’u mo e fai kovi kae ‘ikai ko e solova e palopalema´,” ko hono liliu Tonga ia ‘ene fakamatala faka-Pilitânia´.

“Ko e ngaahi me’a eni ‘oku hoko ‘i Fisi´, ‘i Tonga pea malava kau ki ai mo ‘Aositelêlia.”

Ne kau atu foki mo e Palêmia ia ‘o Fisi´, Lisenia Qarase, hono fakafepaki’i e fokotu’u ke kau atu e ngaahi kautaha ta’efakapule’anga´ he fakataha ko eni e kau taki´ ‘o ne pehê te nau fakahû ‘enautolu e ngaahi fakakaukau muli ki he fakataha´.

Ko e lau eni ‘a e Palêmia´ hili e fokotu’u atu ki he fakataha ‘a e kau taki e Pasifiki´ ke nau tokanga patonu ki he fo’i ‘êlia ‘e fâ ‘o kau ai ‘a e tu’unga malu´, founga pule´, fakalakalaka faka’ekonômika´ mo e fakalakalaka ‘i he founga fakapotopoto´. ‘I he taumu’a fo’ou ko eni´ ‘oku pau leva ke fanongoa e le’o ‘o e ngaahi kautaha ta’efakapule’anga´.

“Ko e tefito’i me’a ‘oku ou tokanga ki ai ‘i he sosaieti sivile´ ko e tokolahi ‘o kinautolu ‘oku fakapa’anga ia ‘e he ngaahi fonua muli. Pea ‘oku nau fakahuu’i mai e ngaahi fakakaukau muli ki he sosaieti Pasifiki´.”

Na’e fakahalaki lahi foki ‘e he Sea Le’ole’o ‘o e Kautaha Totonu ‘a e Tangata´ mo e Temokâlati´, Rev. Sîmote Vea, ‘a e lau´ ni ‘o pehê ‘oku mâhanga ‘a Tonga mo Fisi he ta’efie fanongo ki he kakai´.

“‘Oku tatau pê ‘a Tonga ia mo Fisi ‘i he ‘ikai ke loto e pule’anga´ ke kau mai ‘a e kakai´ ki hono pule’i e pule’anga´. ‘I Fisi kuo toutou hoko e palopalema ko e ‘ikai loto e ni’ihi ke kau atu e kau ‘Initia´ hono fakalele e pule’anga´,” ko e lau ia ‘a Sîmote´.

“Pea ‘i Tonga´ ni ‘oku mahino e ‘ikai loto e pule’anga´ ke kau mai e kakai´, NGOs pea mo e ngaahi kautaha ‘oku nau fakafofonga’i e lo’e ‘o e kakai´ hono fakalele ‘o e pule’anga´.”

Na’a´ ne toe pehê foki ‘oku te’eki ke faka’ilo e kautaha´ ia ki he angatu’u hangê ko e lau ‘a e Palêmia Le’ole’o, Clive. Ko e ni’ihi pê ia ‘oku nau mêmipa he kautaha´ ka ‘oku te’eki ke halaia ha taha ia ki he angatu’u´.

“’Oku ulungia pê pule’anga´ he hopo´,” ko Sîmote ia.

Na’a´ ne fakahâ ko e taumu’a ‘a e kautaha´ ‘oku ‘ikai fakafehu’ia he ‘oku nau ngâue’i ‘a e ngaahi taumu’a fakatemokâlati, lelei fakatokolahi´ pea mo e ngaahi totonu ‘a e tangata´ ‘a ia ‘oku fepikiuma’aki ai ‘a Tonga pea mo e kakai ‘o mâmani´ he UN.

Fekau’aki mo e lau ‘a Lisenia Qarase ‘o pehê ko e ngaahi tokoni mei muli´ ‘oku ha’u ai e ngaahi fakakaukau muli ki he Pasifiki´ koe’uhi´ pê ko e laku mai e pa’anga ko eni´ ‘e he kakai muli, ne pehê ‘e Sîmote ‘oku ta’e’uhinga ia, he ‘oku mo’ui e ngahi fonua ko eni´, konga lahi, mei he tokoni mei muli´.

“Kapau ‘oku kovi, ko e hâ ‘oku tau tali ai e pa’anga tokoni mei muli´?”

Kaekehe mahalo ne meimei taimi tonu e fakafepaki ko eni ‘a Clive ki he ‘ai ke kau atu e ngaahi kautaha ta’efakapule’anga´ he fakataha ‘a e kau taki Pasifiki´, mo e fakahâ ‘e Dr Feleti Sevele ‘i muli he ‘aho 7 e mâhina ni´ ‘oku totonu ke ta’ofi e ni’ihi ne nau taki mu’a hono pâ’usi’i e totonu ‘a e tangata´ ‘i Tonga´ ke ‘oua te nau hû ki ‘Aositelêlia, Nu’usila, ‘Amelika pea mo e Pilitânia.