Ta’ofi e kau fakaehauá
Kolomu ‘a Kalafi Moala

‘Oku ou poupou’i ‘a e lau ko ia ‘a Dr Feleti Sevele ke lisi pea fai hano ta’ofi ‘o kinautolu ko ia e kau Paipa mei Tonga ‘oku nau kaungâ fai hono fakaehaua’i e kakaí, pea mo hono fakafe’atungia’i ‘enau totonú.

Ko e lau ‘eni ‘a Feleti ‘i hano faka’eke’eke ia ‘e he Letio ‘Aositeleliá ‘i he uike kuo ‘osí. Na’a ne pehê foki kuo hanga ‘e Tonga ‘o ta’ofi e tangata faiongoongo Nu’usila mei ha ‘a’ahi ki Tonga koe’uhí ko ‘enau pehê koaá na’e ‘i ai ‘ene ngaahi fakamatala fekau’aki mo Tonga na’e hala mo ta’emo’oni.

Ko e faiongoongo foki ‘eni ko Mike Field mei he kautaha ongoongo lahi ko e AFP. Pea na’e hoko ‘eni ‘i he taimi na’e Minisitâ Polisi ai ‘a ‘Akau’ola, pea ‘i he 1996 he Minisitâ Polisi ‘a Clive Edwards, na’e ‘ikai ke fakangofua ‘a Mike ke ‘alu ki Tonga ki he fakataha ‘a e kautaha faiongoongo PINA. Pea ‘oku kei tapui ai pê ki he ‘aho ni.

‘Oku fakaoli ‘a e me’a ni he na’e fai hono fakafehu’i ‘o Clive ‘i he 1996 pe ko e hâ e ‘uhinga na’a ne ta’ofi ai ‘a Mike mei Tonga. Na’e pehê ‘e Clive ko e ‘uhingá he na’e ui ‘e Mike ‘a e Tu’í (tapu mo ia) ko e “baboon” pe ko e fu’u ngeli lahi. Ko e lau ‘eni ‘a Clive.

Na’e ‘eke atu leva ‘e ha taha ‘o e kau faiongoongó ki a Clive ke ‘omai mu’a e hingoa ‘o e nusipepa pe ko e makasini ne ‘asi ai ‘a e fakamatala ko ‘eni ‘a Mike fekau’aki mo e Tu’í. Kâ, na’e ‘ikai ke ma’u ‘e Clive ia ha fakamo’oni, ka na’a ne pehê te ne feinga ke ma’u mai. ‘Oku te’eki aipê ke ma’u he na’e ‘ikai foki ke ‘i ai ha lau pehê ia ‘a Mike.

Na’e toe ‘oatu ‘e Mike ‘a e ‘û fakamatala ongoongo kotoa pê kuo ne tohi fekau’aki mo Tonga, pea ‘oku hala’atâ ha ‘asi ai ha me’a pehê. Na’e faka’ikai’i fefeka foki ‘e he faiongoongo Nu’usilá ne ‘i ai ha taimi na’a ne ui ai ‘a e Tu’i pe ko ha taki pê ‘i mamani ko ha “baboon”, pea na’a ne fakahâ ne loi ‘a Clive.

‘I he lau ‘a Mike, ko e kautaha AFP, ko e taha ia e kautaha faiongoongo lahitaha mo motu’ataha ‘i mamani, pea ka ‘i ai ha faiongoongo te ne ui ha taki ‘o ha fonua ko ha ngeli ‘o hangê ko e tukuaki’i ia ‘e Clive, ‘e matu’aki fakanofo e tootaha ia ko ‘ení mei he ngâué.

‘Oku ‘ikai foki ke ofo ha taha ia ai he ko Clive kuo anga maheni ‘a e tokolahi ia ki he ‘ene tukuaki ‘oku iku ta’emo’oni. Ko e nofonofo pê pea ‘ai ha fo’i fakanâfala ‘o tala ‘oku hâ ‘a me’a mo me’a.

Kaekehe, na’e pehê ‘e Feleti ‘oku ‘i ai e kau Minisitâ kae’uma’â e kau ma’olunga he pule’angá ‘oku nau pa’usi’i e totonu ‘a e tangatá, pea ko ia ai ‘oku tonu ke hanga ‘e Nu’usila mo ‘Aositelelia ‘o fakangatangata pe ta’ofi ke nau toe folau ange.

Na’a ne fakatâtâ’aki foki ‘a e kau liukava ‘a Speight ‘o Fisí, hono ta’ofi kinautolu, ko ‘enau pa’usi’i e totonu ‘a e tangatá, pehê foki mo e kau taki pe kakai ma’olunga mei he ngaahi fonua ‘oku nau fakaehau’i e kakaí.

“Neongo pê ko e me’a ‘oku hoko ‘i Tongá ‘oku ‘ikai ke a’u ki he tu’unga kovi ‘o e ngaahi fonua ‘e ni’ihi ‘i mamani, kâ kuo ‘osi fakahâ ‘e ‘Amelika ‘enau ta’efiemâlie ki he maumau’i ‘e Tonga ‘a e ngaahi totonu ‘e ni’ihi ‘a e tangatá,” ko e lau ia ‘a Feletí.

Ko ia ai na’a ne pehê kapau ‘oku fai pehê ‘a Tonga, pea ‘oku tonu ke lisi ‘a e kau taki fai pehê ‘o ‘oua ‘e fakangofua kinautolu ke tu’uta ‘i Nu’usila, ‘o tatau leva ia mo e me’a ‘oku fai ‘e Nu’usila ki he kau taki ‘o e ngaahi fonua ‘e ni’ihi.

‘A ia ka fai ‘eni ‘o fakatatau kiate kinautolu koee ‘oku nau tapou ‘a e hokohoko atu pê ‘a e fa’unga pule ko ia ‘oku ne maumau’i ‘a e totonu fakaetangata ‘a e Tongá, tâ ‘e ‘ikai ke toe ‘i ai ha ngofua ‘a e Tuí, Palemia, Clive, ‘Eseta, ‘Aisea Taumoepeau, mo hai fua e kau taki ‘oku toutou ‘ahia ‘a Nu’usila.

Ko e fehu’í, pe ko e hâ ‘oku nau kumi tokoni ai ki he fonua temokalatí, lolotonga ko iá ‘oku ‘ikai ke nau tui ki he temokalatí, pea nau pehê ‘oku kei sai pê ‘a e fa’unga pule lolotongá ia?

Ko e kau taki tatau pê foki ‘eni na’a nau fakahoko e liliu ki he Kupu 7 e Konisitutoné, pea fokotu’u e ngaahi lao ke pule’i’aki e nusipepá. Kuo to’o heni e totonu ia ‘a e Tongá ke ne lau ha nusipepa pe makasini ‘oku ne fie lau, he tahâ ‘oku ‘i ai ha nusipepa ‘oku ne fakamâlohi’i ha taha ke lau ia, kâ ko ‘eni kuo fakamâlohi’i ia ‘e he pule’angá ‘a e kakaí ke ‘oua te nau toe lau ha nusipepa ‘oku tapui ‘e he pule’angá.

Ko e taha ‘eni e fa’ahinga fakaehaua ‘oku ‘uhinga ki ai ‘a Feletí, pea ko ia ai ‘oku ne pehê ke fai ‘e Nu’usila mo ‘Aositelelia ha me’a ki he kau taki fakaehaua ko ‘eni mei Tonga ‘oku nau ‘ahia e fonua ni.