Tohi Ki He Etita

Tuli tonuhia e pule’anga´

Tangata’eiki,

Na’e lea ‘a ‘Eseta Fusitu’a ‘i he televîsone mo e lêtiô Tonga´ ‘o faka’ikai’i mo tala ‘oku ‘ikai mo’oni ‘a e lîpooti ‘a e State Department ‘a ‘Amelika ‘o pehê ‘oku kau ‘a e Pule’anga Tonga´ hono maumau’i ‘a e ngaahi tefito’i totonu ‘a e tangata´ hangê ko hono fakatanga’i ‘a e totonu ‘a e tangata´ ke tau’atâina ke lea pê paaki ‘ene ngaahi fakakaukau´ pea mo e ‘ikai lava ‘e he kakai´ ke fetongi ‘a e pule’anga´ ‘o kapau ‘e faihala ‘a e kau taki´.

Ko e kumi tonuhia ko ‘eni´ ‘oku hangê pê ia ko e tala ange ‘e he kulo´ ki he tikatele´ ‘oku ‘ikai ke ‘uli’uli ia. ‘Oku ngali mo’oni pê kapau ‘oku ‘alaminiume, kae pango´ ‘oku sio atu pê kakai´ ‘o ‘ilo neongo ‘ene ‘alaminiume´ ka ko ‘ene fuoloa pê ‘ene tangutu he afi´ kuo taka’uli leva hono takele´ ‘ona. ‘Oku fakaoli ko e fai ‘a e kumi tonuhia ko eni´ ki he kakai ‘o Tonga ni´ ko e tokolahi ‘iate kinautolu na’e ‘ikai ha’anau ‘ilo ‘e taha ki he lîpooti mei ‘Amelika´.

Ko e fehu’i´ pê ko e hâ ‘oku ‘ikai ‘ave hangatonu ai ki ‘Amelika ha lâunga ‘oku hala ‘enau lîpooti´? ‘Oku ‘i ai ‘a e tui ‘oku ‘i ai ‘a e manavasi’i na’a toe tala mai mei ‘Amelika ha toe ‘û me’a ‘oku koviange ia. He ‘ikai pê toe tuku hono siofi mai ‘e mâmani ‘a e ki’i fonua ‘oku tu’u ‘i he ‘ôseni´ kae ‘oua leva kuo fakalelei’i mo fakatonutonu ‘a e ngaahi fehalaaki ‘oku hoko ‘i hono ngâue kovi ‘aki ‘a e mafai´, pea tukuange ‘a e kakai´ mo e nusipepa´ ke tau’atâina.

Ko e mâlô eni ‘a e faifai ange pea foaki ‘a e laiseni ki he Kele’a´ mo e makasini ‘a e Lali Communications hili ia ‘a e kole tu’o ua ‘a e ongo kautaha´ ni. Na’e laulau uike ‘a e tatali ‘a e Lali´ mo e Kele’a´ ‘âsili ai na’e ‘i ai ‘a e minisitâ na’e matu’aki ta’e loto pê ia neongo hono fakakakato ‘e he ongo kautaha nusipepa´ ni ‘a e ngaahi fiema’u ‘a e lao fo’ou´ ki he ‘û me’a ke ‘oange pea toki foaki ha laiseni. Kapau na’e ‘i Tonga´ ni mo e minisitâ ‘oku fehi’a lahitaha ‘i he nusipepa´ ke na vakavakaua hono faka’ikai’i ‘a e kole ko eni´ mahalo na’e ‘ikai pê ma’u ‘a e laiseni ia ko eni´. Ko e me’a ‘oku fa’a ngalo ‘i he kau minisitâ ‘e ni’ihi ko ‘enau fakafetau ki he nusipepa´ ko ‘enau fakaafe’i ia ‘a e kakai´ ke nau ‘ilo ki he anga ‘enau fakahoko ngâue´ mo ‘enau ngaahi tônounou´.

‘Oku fa’a ‘i ai e taimi lahi ‘oku fa’a nofo pê tangata´ ‘o sio pê ‘i loto kae ‘ikai fakaava ‘a e matapaa´ ke sio atu ki tu’a ki he ngaahi mo’oni’i me’a ‘o mâmani´. Ko e ngaahi sio ia ‘oku´ ne fa’a fakatupu hono taki hala’i ‘a e kakai´. Pea ko ‘enau mahafu´ ko hono tala atu ki Nu’usila, ‘Aositelêlia mo ‘Amelika ke ‘oua te nau kaunoa mai ki Tonga he ko e pule’anga fakatu’i pea na’e ‘ikai ke pule’i fakakolonia. Hili ko ia´ ‘oku kole pea tali ‘e he pule’anga fakatu’i´ ‘a e tokoni ‘i he ta’u ki he ta’u mei Nu’usila, ‘Aositelêlia mo ‘Amelika pea kuo a’u atu eni ‘a e kole´ ki Siaina kominiusi tukukehe ‘a Pilitânia, Kânata, Siamane mo e ngaahi pule’anga ‘o e ‘Iunioni ‘a ‘Iulope´, mo Siapani foki. ‘Oku maumau ‘a e pule’anga ta’e kolonia´ he ‘oku tu’u ia he ‘ôseni´ ‘o kole me’i mâsima ki Nu’usila, kole me’i suka ki ‘Aositelêlia, kole me’i koa ki ‘Amelika, kole me’i pata ki Siapani.

Ko e poini´ ‘oku fai pê ‘e Tonga ‘a e me’a ‘oku fai ‘e he ngaahi fonua ‘i he pasifiki´ na’e pule’i fakakolonia´. ‘Oku ‘ikai pehê ‘oku toe saiange ‘a Tonga ia tukukehe pê ‘a e loto mâfana mo loto polepole ‘a e Tonga´ ‘i he ‘ikai pule’i fakakolonia´. Ko e me’a ke toki polepole ai ‘a e kau taki´ mo e kakai´ kapau ‘e lelei ‘a e tu’unga faka’ikonômika ‘o e fonua´, pea fiefia mo mâkona ‘a e kakai´ pea fakasi’isi’i ‘a e fa’a folau ki muli ‘a e kau minisitaa´ koe’uhi´ ko e per diem lahi´ kau ai mo e mali´. Ka lava ia pea ‘e mo’oni leva ‘a e himi ki he ki’i fonua ‘oku tu’u ‘i he ‘ôseni´, na’e ‘ikai ma’u ‘otua pea masiva ‘i he lelei, haleluiâ kuo monû’ia ‘eni. Kapau he ’ikai lava eni pea ‘oku tonu â ke tamate’i ‘a e laine faka’osi ‘o e himi´ ‘o kamata mei he haleluiaa´.

Faka’apa’apa

Mapalei