|
Tohi ki he ‘Etita
‘Ekonomika Pe Politiki
Tangata’eiki,
‘I he fevahevahe’aki faka-fakakaukau ‘i he “Fofola e fala´ kae alea e kâinga´ mo e Tama Tu’ipelehake´, na’e mahino kiate au ‘oku fiema’u lôua ‘a e liliu faka’ekonômika´ mo e fakapolitikale´ ‘i Tonga ka ‘oku mahulu hake ‘a e fakalelei fakapolitikale´ ‘o hangê pê ko e ola e fakatotolo fakamuimuitaha ‘a e kau ‘Ikonômika´ ki he ngaahi fonua langalanga hake´. ‘Oku fakava’e ‘a e falala´ ‘aki ‘a e ngaahi a’usia ko ‘eni’:
Kapau na’e kau atu e kakai´ ki hono fili e pule’anga´ he mala’e ‘o e politikale´ he ‘ikai ke hoko e ngaahi me’a ko ‘eni´ ‘i he mala’e faka’ikonômika´ mo e ngaahi mala’e kehe pê:
1. He’ikai ke fakahoko ‘a hono fakatau atu ‘a e paasipooti tangata’ifonua ‘a Tonga´ ki he kau Siaina´, ‘a ê na’e fai ai e laka fakahâhâ ‘o taki ai e ‘Epikopô Pâtelesio Fînau mo e Palesiteni Uêsiliana ko Sione ‘Amanaki Havea´, ‘a ‘eni kuo fetô’aki ai ‘a e kau fakalele pisinisi Tonga´ pea mo e kamata ke kapa ‘e he kau Siaina´ ‘a loto Nuku’alofa ‘i he mala’e fakapisinisi´ pea ‘e vave ni ‘enau hopo ki he politikale´.
2. Pea kapau ne hoko pê fakatau e paasipooti´, he’ikai ke pulia ‘a e pa’anga ‘e nimangofulutupu miliona´.
3. He’ikai ke puke ‘e Pilolevu ‘a e koloa ‘a e fonua´ ‘i he ‘ataa´ ‘o fokotu’u ‘aki ‘ene kautaha fakataautaha (private), ‘a ê ‘oku ne ma’u ai e laumiliona´.
4. He’ikai ke ma’u ‘e Tupouto’a ‘o fakalele ‘a e ‘uhila ‘a Tonga´ ‘e he’ene kautaha fakataautaha fakapisinisi´.
5. He’ikai ke ma’u tokotaha ‘e Tupouto’a ‘a hono ngâue’aki ‘i he e-mail ‘a e totonu ki he Domain to. ‘a ia ko e fakanounou ia ‘o e Tonga´ ‘o hangê ko e laumiliona ‘oku hû atu ki he pule’anga Tuvalu´, ‘i hono ngâue’aki ‘a e tv. ko e fakanounou ‘o e Tuvalu´.
6. He’ikai ke fakahoko e fakamole ko ‘eni ‘i Pago Pago pea hoko atu ‘eni ki Hauai’i, ‘a ia ‘oku lau miliona pê ‘a e fakamole´.
7. He’ikai ke fakahoko ‘a e fu’u fo’i fakamole ko ‘eni kuo lauimiliona hono fakatau mai ‘o e vakapuna Brunei ‘e he Royal Tonga´ ka ‘oku fakautuutu pê ‘a e loloto ‘o e lavea faka’ekonômika´.
8. He’ikai fakahoko ‘a e hiki vâhenga 20% ‘o e COLA´, ‘a ê na’e hiki $300 ki he $400 tupu ‘a e kau minisitaa´ ka e hiki $25 ki he $30 pea ‘a e lêvolo taupotu ki lalo ‘a e kau ngâue fakapule’anga´. Na’e $4,000 ki he $5,000 tupu ‘a e ngaahi COLA he ngaahi lêvolo fakaminisitaa´ ‘o laka ia he tefito’i vâhenga ‘o e ngaahi lêvolo taupotu ki lalo´. Ne kaila heni ‘a ‘Eseta kuo ‘osi mateuteu pê pule’anga´ ke fakahoko kae mapuhoi ‘a e Minisitâ Pa’anga fo’ou´ ‘o ne pehê ko e fo’i ngâue ta’efakapotopoto mo’oni ‘eni.
Kâtoa e ngaahi poini kuo u lave ki ai ‘i ‘olunga´, pea fokoleta mo e ngaahi me’a ‘oku ‘ikai lave’i heni´, ne fakafepaki’i fefeka ‘e he kau fakafofonga ‘o e kakai´ mo e ni’ihi ‘o e kau nôpele´ ka koe’uhi´ ko ‘enau tokosi’i´ pea ko e kau me’avale he nofo fakafonua´ pea ‘e mo’oni leva e lau´, “Kumâ Si’i Toe Vela Hono Iku”. Kapau na’e sai e fa’unga fakapolitikale´ he ‘ikai ke ‘auhia e laui miliona ‘i ‘olunga´ pea ‘e kei tûkunga lelei faka’ekonômika ‘a Tonga.
Kiate au, ko e tu’unga faka’ekonômika´ ‘oku saisai pê ka ko e palopalema´ ko e fa’unga vahevahe´, ‘a ia ko e huelo ia ‘o e fa’unga politikale lolotonga´. Hili hono fakatali ‘e he fonua´ ‘a e fu’u sima faka’ekonômika´ ‘o fonu´ pea pule’i pê ‘e he tokosi’i (pule’anga na’e ‘ikai fili ‘e he kakai´) ‘a e paipa tukuange´ pea ko hono ola´ leva ‘e fakainu hoosi mo pulu e ni’ihi, ‘e kaukau e ni’ihi, taupî e ni’ihi kae si’i toutou inu pê ‘a e toenga ‘o e fonua´ mei he ki’i kane vai pê ‘e taha. Kapau na’a nau kau atu he fili ‘o e Pule’anga´, ‘e fair ange ‘a e tufotufa´.
Faka’apa’apa atu,
Pualoto
Auck, NZ
|