'Oua u'u e nima 'oku´ ne fafanga koe´
Ko hono faka'eke'eke makehe 'o e Fakafofonga Fale Alea Mâlôloo´ 'o Ha'apai´, Teisina Fuko fekau'aki mo e ngaahi 'asenita lalahi 'o Tonga´  mo e anga 'ene vakai ki he kakai Tonga 'i muli´.

Taimi: Na'a´ ke toki foki mai mei 'Amelika pea na'a´ ke 'i ai he mâhina nai eni 'e 7. Ko e hâ ho'o ongo'i ki he lau 'a e kakai Tonga ai´ fekau'aki mo Tonga ni´?

Teisina: Na'a´ ku meimei 'alu au he ngaahi state lahi pea lahi 'eku 'alu holo he ngaahi siasi´ 'o faikava´. 'Oku 'i ai e tafoki ia 'a e kakai´! Ta'u 'e 10 kuo 'osi´ na'e kehe ia, ne u 'alu atu au 'o kê mo e kakai´ pea pau ke u toe fakamalanga ke mahino. 'Alu atu ko eni´, kuo nau taki e talanoa´ 'o pehê kuo taimi pê ke tali â 'e he Tu'i´ e liliu´. 'Oku nau mamahi he fanongo mai 'oku pisinisi e Fale 'o e Tu'i´ he ngaahi koloa fakatokolahi 'a e fonua´. Pea ko e ngaahi kâtoanga´ 'oku meimei senitâ pê ia he Tu'i´ mo hono Fale´. Ko e Tu'i´ mo hono 'aho. Ko e Kuini´ ko e mali lahi. Ko e pulunga he Fale 'o e Tu'i´.

Ko e fakalangilangi´ fai pê ki he fâmili pê 'e taha kae li'ekina e kakai ne nau foaki mo'ui ma'ae pule'anga´ mo e kakai´. Te u 'oatu e fakatâtâ, Sione Tapa. Na'e a'u ia 'o kau he kau taki he WHO. Pea ne kamata hake pê mei lalo 'o minisitâ pea lahi 'ene tokanga'i e 'û potungâue kehe pea 'ikai ke tômui ia ki he ngâue´. Hala 'atâ ha fo'i fakalangilangi 'e taha ki ai he koe môtolo ia.

Kuo fu'u lahi e fakahikihiki´ kae 'ikai fai ha me'a ia ki he 'ekonômika´. Ko e hâ 'oku 'ai ai ke tau tapu ha putu 'o 'ova ia he 'aho 'e tolu! Tapu ai e tutu, tapu e ako va'inga´ mo e ngâue 'a e kakai´ ke ma'u ai 'enau mo'ui´. Ko e mate´ ia kuo pau pê ke hoko ka 'oku 'ikai totonu ke mafasia ai e mo'ui 'a e kakai´.

'I he kuohili´ na'e lahiange e loto 'i Tonga´ ni ke fai e liliu fakapolitikale´, kae kei kalo 'a muli. Ka ko eni kuo 'alu fakataha pê 'a Tonga ia mo muli. Kuo 'ikai ke toe loto e tokolahi ia ke nau toe foki mai ki Tonga´  ni. Kuo fu'u lahi e uesia ki he ongoongo 'a e Fale 'o e Tu'i´. Te nau kei pule pê he 'e kei tohi'i fakamata'i tohi he lalo´ ka 'e momoko honau vaa´ mo e kakai´.

Taimi: Kuo a'utaki atu e kau 'a e Tu'ipelehake´ hono teke e fakalelei fakatemokâlati ki he Konisitûtone´?

Teisina: Kuo hâ mavaeua ai e Fale 'o e Tu'i´. Pea te u tala atu eni. 'Oku 'ikai ha koloa ia 'a e Tu'i´ mo e Hou'eiki´ ke nau fakamafutofuta 'aki. Ko 'enau koloa´ 'a e kakai Tonga 'i he kolope´. He ko e laku pa'anga mai 'a e kakai Tonga´ mei muli´ mo e totongi tukuhau 'a e Tonga ´ fakalotofonua´, ko ia 'oku ma'u ai e silini 'a e kau taki´. Ko e kakai´ 'oku nau fafanga kinautolu´ mei he kuonga ki he kuonga. Ka kuo nau fa'u 'a e lao ke 'uusi'aki e kakai´, 'uusi'aki 'enau ta'utâina ke lea´, to'o ai 'enau totonu´. Ko e u'u ia he nima 'oku´ ne fafanga kinautolu´!

Ke 'ilo ko e mamahi pê nima 'o e kakai´ kuo nau 'alu nautolu pea ko fiekaia ia 'a e kau taki´. 'Oku totonu ia ke tau fetauhi'aki. Fafanga atu kitautolu, paotoloaki mai 'enautolu 'etau totonu´.

Pea ko e tafoki 'a e kakai 'e ni'ihi ki he Tu'ipelehake´ ke kumi hûfanga mei hono u'u 'enau totonu´. Mei hono u'u e nima 'oku fai'aki 'enau foaki ma'ae pule'anga´. 'E hoko ia he fekumi 'a e kakai´ ki he'enau totonu´.

Taimi: Hâ ha founga 'e paotoloaki ai e totonu 'a e kakai´?

Teisina: 'Oku ou fanongo 'oku 'ai ke sivi'i fakata'u e ngâue 'a e kau 'ulu'i potungâue´. Na'e totonu´ ia ke 'uluaki sivi'i e kau minisitaa´. Te tau sivi'i e kau 'ulu'i potungâue´ ka 'oku pule atu e minisitaa´ ia pea 'e fêfê ai e sivi´?

Kapau 'oku fu'u faingata'a ki he Tu'i´ mo hono Fale´ pea tau pehê tukuange â ki ai ke ne sivi'i pê 'e ia fakata'u tolu 'ene kau minisitaa´. Ka tau kamata â ha me'a! Ko e poupou'i ia e totonu 'a e kakai´.

Ke 'ilo e kau Fakafofonga e Kakai´ 'oku sivi'i fakata'u tolu ia 'e he kakai´ he fili Fale Alea´. Ko 'enau pehê pê 'oku´ ke kovi, ko ho'o tu'a´ ia! 'Oku totonu ke sivi'i pehê e kau minisitaa´ kae fai ia 'e ha kakai mei tu'a hangê ko ha kau ngâue fakapule'anga penisoni pe kau Fakafofonga Fale Alea Mâlôlô. Pea toki tau'atâina ai e Tu'i´ pe te ne tukuange ha minisitâ pe 'ikai. Ka tau kamata â ha me'a he 'oku tau fu'u tômui tautolu.

Taimi: Te u lave atu ki ha fehalaaki kuo tukuaki'i ai ha minisitâ. Ko koe na'a´ ke teke lahitaha ke fakatonutonu e mole 'a e Pa'anga Talifaki´. Ka ko eni kuo tau felotoi 'i tu'a fakamaau'anga ke totongi mai pê e $1 miliona mei he $26 miliona ne tau fekumi ki ai´. Ko e hâ ho'o lau ki he ola ko eni´?

Teisina: Ne nau kalo pê he 'oku fu'u fakamâ 'o ka fai e hopo´. He 'e ta'aki hake ai 'etau kovi fakalotofonua´ he fonua muli ia pea 'e fu'u mata 'â e mîtia´ foki ia ai. Ko e me'a ia ne u loto au ke fakatonutonu 'i Fale Alea´, ô nautolu ke 'ai 'i muli. Pea ko e mole 'a e pa'anga´ ko e fakamo'oni ia ki he lava 'a e kau minisitaa´ 'o fa'ifa'iteliha ko e nofo fuoloa he lakanga´. 'E 'ikai lava ha taha ia 'o alasi kinautolu kae 'oua kuo hoko ha fu'u me'a lahi.

Ko 'eku ongo'i´ kuo 'osi to'o e tapuaki´ mei Tonga . Mahalo ko Siaosi Tupou I pê ia pea ngata ai e tapuaki´ ia. 'Oku tau hangê pê kitautolu ko e kau 'Isileli´. 'Oku tau hê he toafa´ he ta'u 'e 40 kae 'oua kuo ma'a atu e kau mala'ia ko ia´! 'Auha atu e kakai ko e fe'auaki. Kuo 'asi e mala'ia´ ia he loto'i siakale´. Ko 'ene toki 'auha e kakai ko ia´ pea tau toki a'usia e kolo 'o e tala'ofa´. Sio ki hotau 'îmisi´ 'i mâmani lahi´, kuo tau tila 'o lave ai ki he tautoitoi´ mo e hâ fua.

Taimi: Te u lave atu ki he fo'i feinga ngâue pa'anga 'e taha 'a Tonga na'a´ ke fehu'ia lahi, vakapuna RTA. Ko e ta'u eni 'e ua ho'o mou kaila heni pea 'oku 'alu pê ke mo'oni ;'e fakamole e ngâue´ ni. Hâ 'oku 'ikai ke fanongo ai e pule'anga´?

Teisina: Ko e me'a eni 'oku fakatupu fifili´. Ko e hâ 'oku tahamuhamu pehê ai e pule'anga´? What do they have? Hala! Kapau 'e to'o e Tu'i´, to'o kau minisitaa´ 'e kei sai pê fonua´ ia. Ko honau ivi´ 'a e pa'anga tukuhau 'a e kakai´ ka nau toe vivili he ngaahi fu'u polôseki fakamole. 'Osi taimi ke nofo e Palêmia´ ia. Kapau 'oku 'ikai ke ne 'ilo 'oku fakamole 'a e RTA pea 'oku 'ikai ke ne 'ilo 'e ia 'ene me'a 'oku fai´. I bet you kapau te ne fakalele ha pisinisi 'e 'ikai ke lava ia.

Ko e me'a ia 'e taha ko u lotomamahi ai he Palêmia´ he na'a´ ne fakahâ ki mu'a 'e 'ikai ke toe fai ha international ka te tau tokangataha ki he fepuna'aki fakalotofonua´. Taimi si'i pê tafoki 'aupito ia 'o 'ai vaka mole. Ko u fanongo atu au 'oku 'ai e Royal Commission ke toe vakai'i e me'a 'oku 'osi mahino´!

Taimi: 'Oku ke kei tui pê ki he polôseki vaka toutai na'a´ ke tu'uaki he kuohili?

Teisina: 'Oku saiange ia he 'ai vakapuna mole´! 'Oku 'ikai ke u 'uhinga au ki he ngaahi fu'u vaka lalahi´ ka ko e fanga ki'i vaka vaha'a $500,000 ki he 800,000. 'E lava 'e he fanga ki'i vaka ko ia´ 'o 'omai ha ika toni 'e 2 ki he 5 pea te nau toe lava le'ohi hotau konga tahi´. Kapau 'e 'i ai ha vaka pehê 'e 20 'a e kakai Tonga´ pê.

Ko eni 'e vevea hotau tahi´ he vaka e kau Siaina´. Nau omi 'o 'ohofi 'a e koloa pê 'e taha 'oku tau ma'u´ ka tau 'ai vakapuna tautolu. Ko e palopalema´ he 'oku pehê 'e he Fale 'o e Tu'i´ 'oku nau own e me'a kotoa kau ai e kelekele´ mo e kakai´. Pea 'oku nau feinga ke ma'u pa'anga vave he koloa fakatokolahi´ ka 'e tô ai e mala. 'E hangê ko e inu tahi´. Ko e lahiange 'ete inu e tahi´ ko e lahiange ia 'ete fieinua´! Hoko ai pê mo e mate! 'Ilo e tu'u fakamâmani lahi´ 'oku holo honau ngeia´. 'Oku ui 'aki kitautolu e naahi hingoa kovi. Big names! Pea ko e faka'ilonga ia e holo hono faka'apa'apa'i kitautolu´.

Taimi: Kuo fuoloa ho'o 'i Fale Alea, talu eni mei he 1984 ka 'oku´ ke pehê 'e 'ikai ke ke toe fie hû ki Fale Alea. Hâ nai 'uhinga?