Pule'anga´ pe Temokâlati´ 'oku fakafepaki´
fa'u 'e Mateni Tapueluelu

NUKU'ALOFA: KUO fakaanga'i 'e he Talêkita Mâlôlô 'o e Temokâlati´, Lôpeti Senituli, 'a e founga fakafeangai fakapolitikale 'a e Kautaha Totonu 'a e Tangata´ mo e Temokâlati´ 'o pehê 'e 'ikai lava ha liliu 'i he fakafepaki ma'u pee´.

"Ko 'eku vîsone´ 'oku totonu ke tau fengâue'aki mo e ngaahi sekitoa 'o e sosaieti Tonga´, pea mahu'ingataha´ ke tau ngâue fakataha mo e hou'eiki´, ngâue fakataha mo e ngaahi siasi´, kau 'ofisakolo´ na'a mo e kau 'ulu'i potungâue´. He 'ikai ke tau lava 'o fakahoko ha liliu fakapolitikale 'aki 'a e fakafepaki´ he taimi kotoa," ko e lau ia 'a Lôpeti 'oku hâ he Matangi Tonga´ .

Ka kuo 'oatu 'e he Sea mo e Talêkita Le'ole'o 'o e Kautaha Totonu 'a e Tangata´ mo e Temokâlati´, Rev. Sîmote Vea, ha'ane tali 'o fakahalaki e tukuaki'i ko eni´.

"'E tonuange ke pehê 'oku 'ikai ko e ngaahi founga 'a e kautaha´ 'oku fakafepaki´. Ka ko e ta'efieauna mo e kiakekeva 'a e kau taki e pule'anga´ mo e kau nôpele´ 'oku fakafepaki´," ko e tali ia 'a Rev. Sîmote´ 'i hono liliu Tonga 'e he nusipepa´ ni.

Na'a´ ne pehê 'i he 1992 na'e fakahoko ai 'e he THRDM ha Konivêsio 'i he "Konisitûtone 'o Tonga´ mo e Temokâlati´," 'a ia ne fakaanga'i ki ai e kau ako 'o Tonga´, kau taki lotu´, kau ma'olunga he ngaahi kautaha ta'efakapule'anga´ tukukehe 'a e hou'eiki´ mo e pule'anga´ 'a ia na'e 'ikai ke na tali e fakaafe ne 'osi 'oatu kiate kinaua´.

'I he 1999 ne toe fakahoko ai ha Konivêsio ko e muimui 'i he 'uluaki Konivêsio´. Ne fakaafe'i ai 'a e Kôvana Seniale Mâlôlô 'o Nu'usila´, Sir Paul Reeves, ke lea pea na'e toe faka'ikai'i ai pê 'e he pule'anga´ e fakaafe kiate kinautolu´.

"Ko e ta'efie kau 'a e pule'anga´ ki ha talanoa melino ki ha liliu he Konisitûtone´ 'oku 'ikai ko ha me'a fo'ou ia."

Na'e toe fakahâ foki 'e Sîmote 'a e fokotu'utu'u ne fakahâ 'e he Tokoni Palêmia Mâlôloo´, Dr Hu'akavameiliku, ki he pule'anga´ 'i he 1975 ke kamata fa'ufa'u ha liliu fakapolitikale ki he fonua´ ke faka'atâ 'a e kakai´ ke nau kau 'i hono fakalele e fonua´ pea ke fakamatala'i lelei 'e he pule'anga´ ki he fonua´ 'a 'enau ngâue 'oku fai´.

"Ko e ta'u eni 'e 28 mei he 1975 'oku te'eki ke fakahoko 'e he pule'anga´ ha ngâue ke kamata'i e founga ne fokotu'u 'e Hu'akavameiliku´," ko Sîmote ia mo 'ene pehê ko e ta'u mo eni 'e 17 e feinga 'a e kau fakafofonga´ 'i Fale Alea ke fokotu'u ha kômiti ke nau vakai'i e Konisitûtone´ mo e 'ikai pê ke 'asi ha poupou ia mei he pule'anga´.

Mahalo ko e kau politikale´ pê 'oku nau fa'a 'ilo mo'oni he ta'eloto 'a e pule'anga´ ke fai ha liliu´. Kae talu e laka 'a e kakai 'e toko valuafe ki Fale Alea 'i he konga ki mui e ta'u kuo 'osi´ mo ha kole ke 'oua 'e liliu e konisitûtone´ he 'e mole ai e tau'atâina ke nau lea´, pea 'ikai ke tali 'e he pule'anga´ mo e fakautuutu e kakai 'oku nau tui ki he lau 'oku 'ikai pê pe loto e pule'anga´ ke liliu e konisitûtone´ fakatatau ki he loto e kakai´.