Fefakatau'aki mo Nu'usila
Kolomu 'a Kalafi Moala

'OKU tonu ke fai ha hoha'a lahi ki he tu'unga 'oku 'i ai 'a e ngaahi aleapau fefakatau'aki 'a Tonga mo e ngaahi fonua muli, kae tautefito ki Nu'usila he ko e fonua ia 'oku lahitaha 'ene fefakatau'aki mo Tonga .

'I he ta'u kotoa pê 'oku fai e tokoni 'ofa 'a Nu'usila ki Tonga , pea 'oku fe'unga 'eni 'i he ngaahi ta'u kimui ni mai ki he pa'anga Nu'usila 'e $5.6 miliona ki he ta'u. 'Oku 'ikai foki ko ha pa'anga lahi fêfê 'eni, kâ 'oku mâlô hono ma'u.

Kaekehe, ko e pa'anga ko ia 'oku ma'u 'e Nu'usila mei he fefakatau'aki mo Tonga , 'oku ofi ia ki he $60 miliona. 'A ia ko e pa'anga 'eni 'oku 'omai mei Tonga ki Nu'usila, ko e fakatau'aki 'o e ngaahi koloa Nu'usila ko ia 'oku fakatau atu 'i Tonga . Ko e lahi ko ia 'o e koloa Tonga 'oku fakatau atu 'i Nu'usila 'oku fu'u si'isi'i fau ia 'i hono fakafehoanaki mo e koloa Nu'usila ko ia 'oku hûmai ki Tonga 'o fakatau atu ai.

Ko ia ai 'oku lahi ange me'a 'oku to'o 'e Nu'usila mei Tonga 'i he me'a 'oku ne foaki ki Tonga .

Ko e taha e me'a 'oku fa'a hanu ai 'a e kau uta koloa mei Tonga ki Nu'usila ko e lahi fau e ngaahi me'a 'oku ne fa'a fakafe'atungia'i 'a e ngaahi koloa mei Tonga , hangê ko e faka'ahu mo e ngaahi me'a pehê 'oku fai ki he me'akai faka-Tonga.

'I he uike kuo 'osi ne ma'u ha tala kuo 'osi fai 'a e felotoi 'a Tonga mo Nu'usila ke toe faka'atâ ange 'a e ongo maketi ki he fefakatau'aki. 'Oku 'uhinga 'eni ke to'o 'a e ngaahi tute pe ko e totongi makehe 'o e ngaahi koloa hûmai. Ko e sitepu mahu'inga koaa 'eni ki he feinga ko ia 'a Tonga ke hoko ko e memipa 'o e WTO (World Trade Organisation) pe ko e sino ko ia 'o e ngaahi fonua fefakatau'aki 'a mamani.

Na'e fakahoko ha lea 'a e Minisitâ Fefakatau'aki 'a Nu'usila, Jim Sutton, 'i he uike kuo 'osi, 'a ia na'a ne pehê ai 'oku tokoni'i lahi 'e he aleapau ko 'eni 'a e kau uta koloa Nu'usila ki Tonga. Pea 'oku 'ova hake 'i he pa'anga Nu'usila 'e $6 miliona 'e hao mei he kau uta koloa Nu'usila ki Tonga .

Ko 'ene 'uhinga foki ko e tute ko ia na'e ma'u 'e Tonga , 'a ia ko e $6 miliona, mei he uta koloa mei Nu'usila, he 'ikai ke toe ma'u ia.

'Oku sai foki 'eni ki he kau uta koloa mei Nu'usila, kâ 'oku fakamamahi 'eni ki Tonga he ko e fo'i $6 miliona ia kuo mole mei he pa'anga hûmai ki Tonga . Neongo 'oku hûmai 'a e koloa Tonga ki Nu'usila 'o hao ai e fo'i pa'anga mei he tute ki he kau uta koloa mei Tonga , kâ 'oku fu'u si'isi'i fau 'eni ia.

Ko e aofangatuku 'o e fo'i aleapau fefakatau'aki ko 'eni, ko Tonga ia 'oku mole, kae ma'u lahi 'a Nu'usila.

'Oku fehu'ia lahi mo'oni 'a e fa'ahinga aleapau ko 'eni. Ko e hâ koaa 'oku toutou 'alu ai 'a Tonga 'o fakamo'oni ki he ngaahi aleapau, hangê ko ia ne toki fakahoko mo Nu'usila, 'a ia 'oku 'osi ange, ko Tonga 'oku tokalalo?

'Oku 'i ai foki 'a e lau 'o pehê ko e natula 'eni ia 'o e fefakatau'aki 'i mamani lahi, 'i he kuonga ko ia 'oku fakalele ai 'a e tu'unga faka'ekonomika 'a mamani 'i he founga fakamamani lahi. Kâ, 'oku mahino ai heni 'a e fakaaoao ai 'a e ngaahi fonua mâlohi mo lalahi kae tokalalo aipê 'a e ngaahi fonua masiva mo iiki.

Ko 'eni kuo lava 'e Nu'usila 'o fai ha aleapau 'a ia 'oku ne toe fakafefeka ange ai 'ene fakaaoao faka'ekonomika 'i he 'otu motu iiki 'o e Pasifiki.

Ko e me'a foki 'e iku ki ai ko e feilaulau'i 'e Tonga ia 'a e tafa'aki ko 'eni 'o e fefakatau'aki kae feinga ke fakaava mai 'a e tafa'aki ko ia ke ma'u tokoni 'ofa lahi ange mei he ngaahi fonua lalahi. Ko e fo'i laka ko 'eni 'oku matu'aki fakavalevale he 'oku ne tokoni'i 'e ia 'a e fo'i fakapôpula lahi ki Tonga, he 'e hoko leva 'a Tonga ia ko e fonua 'oku mo'ui fakafalala ki he tokoni 'ofa mei he ngaahi fonua muli kae 'ikai lava ke ne langa'i hake ia 'o makatu'unga ha konga lahi 'i he fefakatau'aki, pe ko e ngâue'i 'ene ngaahi koloa 'oku fa'u fakalotofonua.

Ko e fonua koee 'oku fakafalala ki he tokoni 'ofa, ko e fonua ia 'oku mo'ui pôpula, he ko hono mu'a ihu 'oku pukepuke ia 'e he fonua kehe. 'Oku hangê pê 'eni ia ko e taimi koee 'a ia na'e lahi ai 'a hono pule'i fakakolonia 'o e ngaahi 'otu motu.

Neongo ne hao 'a Tonga mei he pule'i fakakolonia, kâ kuo hoko mai 'a e ngaahi pule fakavalevale ia ke ne 'ave 'a Tonga ke hoko ko e kolonia faka'ekonomika 'o e ngaahi fonua muli. Pea hangê ko e lau 'a e motu'a Folaha: "Tau toki 'ela fakafôfôlahi holo ai pê mo hotau pule'anga faka-Tu'i, kâ 'oku tau nofo pôpula faka'ekonomika ki he pule kehe."