Feitama ki'i ta'ahine ta'u 12

KO E fakatokanga 'eni mei he Va'a Tokangaekina e Mo'ui 'a e Kakai´ 'a ia 'oku fakahoko fatongia ai 'a Dr Viliami Puloka mo 'ene pehê 'oku tokolahi e fânau fefine to'utupu 'oku nau feitama ki he kakai 'osi mali pe 'i he ta'u 30 ki 'olunga pea taimi 'e ni'ihi ko e kakai tangata´ ko e kakai pê ia 'oku nau maheni mo e fefine´ pe maheni mo e fâmili´.

"'Oku te'eki ke ha'u ha ta'ahine teen ia heni ko e feitama ki ha tamasi'i teen 'e taha. Ko e kakai ai pê kuo 'osi ma'u fâmili mo lalahi," ko e lau ia 'a Viliami ki he Taimi 'o Tonga´ 'aneafi.

Ko e keisi fakamuimuitaha´ ko ha ki'i ta'ahine ta'u 13 'a ia ne fakahâ 'e Viliami 'oku lolotonga feitama pea´ ne kamata feitama 'oku kei ta'u 12.

'Oku 'ikai ko ha toki feitama 'eni ha ta'ahine ta'u 12 'i Tonga he na'e 'osi 'i ai e keisi pehe´ ni he ta'u nai 'e ua kuo hili´, fakatatau ki he manatu 'a Viliami´ ka na'a´ ne pehê 'oku fakautuutu e feitama kei iiki´ he 'aho´ ni pea 'oku 'asi ia hangê ha 'alunga´ (trend).

'Oku 'i ai foki mo ha hopo ia 'i Tonga 'oku kei fakahoko ko hono tukuaki'i ha motu'a ki hono ma'u ha ki'i ta'ahine kei ta'u si'i.

Ko e hâ nai e tupu'anga´? 'I he fakafuofua 'a Viliami´ ko e faka'ilonga 'eni 'o e palopalema fakasôsiale fakalukufua 'oku 'asi hake he kakai tu'ulaveangofua 'o e nofo´. Na'a´ ne pehê ko e fânau 'eni 'oku 'ikai ma'u ngâue pe 'ikai fu'u sai e ako´. Na'a´ ne toe fakahâ ko e faka'ilonga 'eni kuo homohomo e ngaahi nati na'a´ ne pukepuke e mâau´ he kuohili´ 'o kau ai e anga fakafonua´ mo e lotu´. 'Ikai ngata ai´ kuo liliu mo e ngaahi anga 'o e nofo´ (value systems) .

'I he fale'i 'a Viliami´ na'a´ ne pehê ko e me'a mahu'inga ke ako'i e to'utupu´ ki he fakamatala totonu kau ki he 'êlia 'o e feohi´ ke tonu mo tâau. Na'a´ ne pehê ko e konga ia hono faka'apa'apa'i honau ngeia´ ko hono ako'i kinautolu ki he fakamatala totonu´ ka 'ikai te nau ma'u konga'i fakamatala pe ko ha fakamatala mâtu'aki hala mei he kakai hala.

'Oku lolotonga lele foki e konifelenisi 'a e kau taki lotu´ fekau'aki mo e lao ki he konitomu´ pea ko e taha 'eni e kaveinga 'oku nau vakai'i´.

"Ka kuo lahi 'etau toitoi 'oku kei angama'a (innocent) 'etau fânau´, 'oku malu e anga fakafonua´ pea ko e fonua lotu 'eni. Pea 'i ai e tui ia kapau te tau ako'i kinautolu ki ai te nau toki fakahoko 'enautolu e me'a ko ia´. Ka 'oku tâau ke ako'i kinautolu ki he fakamatala totonu´ pea ke nau toki fili ai he kuopau pê ke 'i ai e taimi te nau fili ai," ko Viliami ia mone pehê ko e me'a mahu'inga ke hokosia e fili 'a e fânau´ 'oku tonu e fakamatala mo e 'ilo 'oku nau ma'u´.