Kakai fefine´ tokanga ki he vailasi 'eitisi´ mo HIV : Dr 'Aivi Puloka
Fa'u 'e Taina Kami Enoka

"'Oku 'ikai ke 'uhinga 'a 'etau hao mei he vailasi HIV mo e 'eitisi ke 'oua te tau hoha'a. 'Oku fiema'u ke fakakaukau'i 'a 'etau fânau mo e kaha'u 'o e fonua. Pea 'e lava 'i he'etau ngâue ki he mo'ui 'a e fânau ke malu'i nautolu mei he vailasi pea 'i ai mo e ngaahi taumu'a 'i he'enau mo'ui pea 'oku fiema'u ke fai ia 'i he 'aho ni!"

Ko e lea fefeka 'eni 'a e 'ofisa fakafaito'o mau'olunga 'i he tafa'aki faifâ'ele 'a e Falemahaki Vaiola, Toketâ 'Aivi Puloka 'i he 'Aho Fakataha fakavaha'apule'anga 'a e Kakai Fefine 'i he Mônite.

Mei he ta'u 1987 kuo 'i ai 'a e ngaahi keisi 'e 13 kuo 'ilo 'e he Falemahaki Vaiola. Kuo 'osi mâlôlô 'a e toko 10. Koe tokotaha kuo ne 'osi mavahe mei Tonga pea ko e toko ua 'oku na kei ma'u 'a e vailasi HIV. 'I he toko 13 ko 'eni ko e toko nima ko e kakai fefine. 'I he ngaahi keisi ko 'eni na'e lahi taha 'a 'ene hû mai mei muli pea 'oku lahilahi pe ki he ngaahi husepâniti na'e ma'u mei ai 'a e vailasi.

'I he Pasifiki´ ko Papua Niukini 'oku mau'olunga taha he kakai kuo nau ma'u 'a e vailasi HIV mo e 'eitisi. 'Oku ua ki ai 'a Fisi ka 'oku pehê 'e 'Aivi 'oku fiema'u ke ako 'a Tonga ni mei he ngaahi me'a 'oku hoko 'i Papua Niukini. 'I he kamata'anga na'e lahi e ngaahi tapu pea 'ikai lava ke fai ha talanoa ki he vailasi HIV mo e 'eitisi.

"Na'e hokohoko atu ai pe 'a hono tauhi e ngaahi tapu ko eni 'o a'u ki he taimi kuo 'â 'a Papua Niukini 'o fakatokanga'i kuo fuoloa 'a e kaka kaka hake 'a e vailasi ki ha tu'unga 'oku 'ikai to e lava ke mapule'i," ko e lau ia 'a 'Aivi.

'I he taimi ni kuo lahi 'a 'enau ngaahi fakamole kuo fai 'e he fonua ke ako'i 'a e fânau ke nau 'ilo ki he vailasi mo e ngaahi mahaki 'oku ma'u mei he lahi 'a e fe'auaki (STI) ka 'oku 'ikai ke fe'unga. 'Oku kei 'i ai mo e fiema'u ki hono sivi'i 'a e vailasi HIV, fale'i fekau'aki mo e vailasi, pea mo hono fakapa'anga 'a e fiema'u fakafaito'o.

"Pea manatu'i 'oku hanga 'e he vailasi HIV 'o fakasi'isi'i 'a e ngaahi me'a 'i hotau sino ke ne fakafepaki'i 'a e ngaahi mahaki kehekehe. Pea 'i Papua Niukini koe'uhî ko e tokolahi 'a e kakai 'oku nau ma'u 'a e vailasi kuo to e 'alu hake mo e mahaki TB mo e fasimanava (malnutrition) 'o to e kovi ange."

" 'Oku ou fokotu'u kiate kimoutolu ke mou sio ki he ngaahi liliu 'a e taimi 'ai a kuo a'u mai ki Tonga ," ko e lau ia 'a 'Aivi. Ko e fe'auaki 'oku fai ia he'etau fânau mo e to'utupu 'i he ngaahi to'u iiki ange 'o fakatatau ki he kuo hili. 'Oku to e lahi ange 'a e feitama 'a e to'utupu fefine pea to e lahi ange mo e maumau 'a 'enau nofo mali

'Oku toe hâ 'i Tonga ni 'a e ngaahi faka'ilonga ki he vailasi HIV mo e 'eitisi. Kau ai 'a e lahi 'a e tâ mali lahi mo hono pâ'usi'i 'a e kakai fefine, tohotoho, a'u ki he nonofo 'oku hoko faka fo'i fâmili, lahi ange mo e 'asi 'a e ngaahi mahaki 'o e fe'auaki (STI), ngâue'aki mo e faito'o konatapu, pea lahi mo e 'ilo kavamâlohi.

Na'a ne fakamâlô'ia 'a e Senitâ 'a e Kakai Fefine 'i he'enau ngâue tôtô ivi kuo nau fai 'i hono fale'i 'a e kakai fefine mo hono 'ai ha ngaahi sêvesi ke tokoni ki he kakai fefine.

"Kau fafine 'o Tonga , 'oku hâ heni 'a e ngaahi faka'ilonga pea 'e ngalivale ke tau fakasîtua'i 'a e ngaahi mo'oni mata'â'â ko eni," ko e lau ia 'a 'Aivi. 'Oku hâ 'i he ngaahi me'a 'oku hoko 'i Tonga ni 'a e ngaahi me'a 'oku fa'ao ke mahu'inga ange ai 'a e kakai.

"Ko e mohe mo e ngaahi me'a felâve'i mo e mohe 'oku sai taha ke ako'i 'e he mâtu'a 'a e fânau. Ako'i ho'omou fânau ki he ngaahi me'a mo'oni 'o e me'a ko ia, 'a e mahu'inga 'a e nofo lelei pea mo e ngaahi me'a 'e lava ai ke kalo mei he ngaahi 'ahi'ahi."