Kamata 'o e talangata'a fakasivile
Kolomu 'a Kalafi Moala

KUO kamata'i 'e he matapule ko 'Alani Taione 'a e me'a ko ia 'oku ui ko e talangata'a fakasivile, pea ko e talangata'a ki ha lao 'a ia 'oku 'i ai e tui 'oku ta'etotonu pea ta'efakamolale hono fa'u.

Na'e folau 'a 'Alani ki Tonga mei 'Okalani ki he me'afaka'eiki 'o 'ene tangata'eiki, pea na'a ne 'ave ai ha ngaahi nusipepa Taimi 'o Tonga , mahalo 'e 20-30 nai. 'I he a'u atu 'a 'Alani ki he mala'evakapuna Fua'amotu, na'a ne tufa atu ai ki hono ngaahi maheni mo hono famili 'a 'ene nusipepa. Pea hoko 'eni ia ko ha me'a ne puke ai ia 'e he kau polisi 'o fakahû pilisone pea faka'ilo.

Ko e faka'ilo 'eni 'o 'Alani koe'uhi ko e lao fo'ou ko ia kuo fa'u ki he mitia mo e nusipepa. 'Oku fiema'u 'e he lao ko 'eni ke laiseni 'a e nusipepa kotoa, pea 'oku 'i he pule'anga pe ia ke foaki pe ta'efoaki ha laiseni.

Na'e 'ikai foki ke foaki 'e he pule'anga ha laiseni ki he Taimi 'o Tonga , pehê ki he Kele'a, pea 'oku kei fakatatali foki mo e makasini ko ia ko e Matangi Tonga .

Ko e faka'ilo 'o 'Alani Taione koe'uhi ko 'ene tufaki ha nusipepa 'oku ta'elaiseni. Pea 'oku 'amanaki ke fai e hopo 'eke 'i he 'aho 24 'o e mahina ni, pea toki seti mei ai 'a e 'aho ke fai ai ha hopo lahi 'i he Fakamaau'anga Lahi 'i Nuku'alofa.

'Oku hanga 'e he keisi ko 'eni 'o 'Alani 'o fakahâ mahino mai 'a e ngaahi me'a lalahi ko 'eni:

1. Kuo 'ikai ke toe tau'atâina 'a e kakai Tonga ke lau ha nusipepa 'oku nau fie lau.

2. Kuo 'ikai ke toe tau'atâina ha taha ia ke 'alu mo tufaki ha'ane nusipepa ma'a hono famili pe ko hono maheni.

3. Ko e lao ko 'eni na'e fa'u, 'oku 'ikai ke ngata pe 'i he 'ene ta'etotonu, ka 'oku ne maumau'i 'e ia 'a e totonu mo e tau'atâina 'a e tangata, pea 'oku toe ta'epalanisi foki. Hangê ko 'eni, 'oku ngofua pe ke tufaki 'i Tonga ia 'a e ngaahi nusipepa mo e makasini muli hangê ko e New Zealand Herald, Fiji Times, Women's Weekly, New Idea, mo e hâ fua, kae tapui 'a e Taimi ia, Kele'a, mo e Matangi Tonga 'i he ngaahi 'uhinga 'oku matu'aki fakapapeliane.

'Oku ongo mai 'a e le'o 'o St. Augustine mei he kuonga mu'a: "Ka 'i ai ha lao 'oku ta'etotonu, 'oku 'ikai ko ha lao ia." Pea 'oku ta'ota'o atu ki ai mo e lau 'a e helo ko ia na'ane fuhu'i 'a e totonu 'a e kakai 'uli'uli 'i 'Amelika, Dr Martin Luther King Jr: "Ko e lao ko ia ' oku ta'etotonu, ko hotau fatongia ia 'o kitautolu ke talangata'a ki he lao ko ia."

Na'e hanga 'e Mahatma Gandhi 'o fakatau'atâina'i 'a 'Initia mei he pule fakaaoao 'a Pilitânia 'i he 'ene talangata'a ki he ngaahi lao fakapapeliane 'a Pilitânia na'e fa'u ke lolomi'aki 'a 'Initia.

Ko e natula 'o e pule fakatikitato mo fakapapeliane ko hono fa'u e ngaahi lao ta'etotonu, pea ngâue'aki e lao ke lolomi'aki e kakai pea fakaehaua'aki 'a e tau'atâina mo e totonu. Ko e me'a leva 'oku hoko 'oku "fakalao" leva e me'a 'oku nau fai neongo 'ene ta'efakamolale pea mo 'ene ta'etotonu.

Ko e me'a foki 'eni na'e fai 'e Hitila, he na'a ne fa'u e ngaahi lao fekau'aki mo e kakai Siu, pea ne hanga 'o faka'auha "fakalao" 'a e kakai Siu, 'o mate ai ha kakai Siu 'e toko 6 miliona nai. Ko e ngaahi lao ko ia na'e fa'u 'e Hitila, ko e ngaahi lao ia na'e tonu pea pau ke maaumau'i. Ko kinautolu na'a nau talangofua ki he ngaahi lao ni na'a nau tokoni'i e faka'auha e kakai Siu, pea ko kinautolu na'a nau talangata'a ki he ngaahi lao ni na'a nau feinga ke fakahaofi kinautolu.

Na'e fa'u 'e Helota e lao ke fakapoongi e 'uluaki fanau tangata 'o e famili kotoa pê 'i Palesitaine, ko 'ene feinga ke tamate'i a Sisu. Ko e fo'i hia mo e pango lahi 'eni na'e fakalao'i 'e Helota. Pea ko e me'a na'e hoko ko hono maumau'i e lao ko 'eni, ke hao ai e Misaia.

'Oku 'ikai hano kehekehe 'a e me'a ko 'eni 'oku fai 'e he pule'anga Tonga : ko hono fa'u e lao 'o maumau'i 'e he lao ko 'eni 'a e tau'atâina mo e totonu, kae feinga ke fakalao'i heni 'a e 'enau pango mo e me'a ta'etotonu ke fai. Ko e fakalao'i e pango mo e ta'etotonu, 'oku 'ikai ko ha lao ia, pea kuopau ke fai e talanngata'a ia ki he lao ko ia.