Fatongia 'a e fefine faiongoongo´
Fa'u 'e Taina Kami Enoka

'I he ta'u 1981 na'e hoko 'a e manako ki he fanongo ongoongó mo e ngaahi polokama 'i he lêtiô 'a Nanisê Fifita mei Kapa, Vava'u mo Te'ekiu ke tohoaki'i ai ia ke ne tohi 'o kole ngâue ki he Komisoni Fetu'utaki 'a Tonga (TBC).

'I he 'aho ni kuo ne hoko ko e 'etita pule 'i he loki ongoongó pea ko e fuofua fefine ia ke ne ma'u 'a e lâkanga'etita pulé 'i he Komisoni Fakamafola Lea 'a Tongá.

Na'e 'uluaki ngâue 'a Nanisê 'a ia 'oku ne nofo 'i Kolofo'ou ko ha kalake 'i he ta'u 'e tolu kimu'a pea ne toki hiki ki he loki ongoongo 'one hoko ko ha faiongoongo akoako. Na'a ne faka'amu ke ne ngâue 'i ha fa'ahinga mala'e 'e lava ai ke hoko atu 'a'ene ako. 'I he'ene fuofua kamata ngâué na'e 'i he loki ongoongo´ 'a Laumanu Petelô, Daphne Tûkia, Luseane Luani mo 'Anaseini Fa'otusia.

" Na'e lava ai ke mau talanoa mo ngâue ki he ngaahi ongoongó pea na'e toe mâlohi ange ai 'a 'eku manako 'i he fa'ahinga ngâue ko eni," ko e lau ia 'a Nanisê. 'I he taimi ko iá na'e kei pule ai 'a Siosiua Fonua pea tokoni 'a Tavake Fusimâlohi.

'I he mala'e faiongoongó kuo pau ke te 'ilo ki ha ngaahi me'a fo'ou 'oku hoko 'i he 'aho kotoa pe pea 'ikai ngata ai ka 'oku lahi mo e kakai kehekehemei he ngaahi mala'e kehekehe 'oku te fetaulaki mo ia. 'Oku te to e ako ai ki he ngaahi 'isiu mahu'inga 'a ia 'oku ne uêsia ai 'a hoto fonua mo mâmani 'o kau ai 'a e 'âtakaí, 'ekonômiká, politikí mo e ngaahi me'a kehekehe pe.

" 'Oku 'ikai ko ha ngâue ia 'oku te nofo ma'u 'i hoto tesí ka 'oku te feinga ke ma'u hangatonu 'a e ongoongó mei he kakaí 'i he ngaahi mala'e ko ia." ko 'ene fakamatala ia.

'Oku fakatokanga'i 'e Nanisê 'a e 'alu 'a e taimi mo to e tokolahi ange 'a e kakai fefine 'oku nau akoako ngâue 'i he faiongoongo 'i he mîtia 'i Tonga . 'I he loki ongoongo 'a e Komisoni 'oku 'i ai 'a e kau faiongoongo fefine 'e toko fitu mo e kau tangata 'e toko tolu. Pea 'oku ne fakatokanga'i 'oku lahi ange 'a e tokanga ange mo manako ange (passionate) 'a e kakai fefine ki he ngaahi 'isiu 'e ni'ihi. Ka 'i hono fakakâtoá 'oku 'ikai ke 'i ai ha fa'ahinga palopalema 'i he fengâue'aki mo e kakai tangata he 'oku mahu'inga 'a e ngâue fakataha mo fetokoni'aki. Kuopau ke 'alu e faiongoongo mo ha taha faitâ ke ma'u ha fa'ahinga fakamatala pea ko e 'uhî 'oku lele fakataha 'a e ongoongo 'i he lêtio pea mo e televîione 'i he lea fakaPilîtânia mo e lea fakaTonga pea he'ikai ke te lava o fai tokotaha 'a e ngâue ko ia.

'I he faifatongia 'a Nanisê ki he televîsione mo e lêtio 'oku fiema'u ke 'i ai e ongoongo fakalotofonua 'i he 'aho kotoa pea kuopau ke ne tokanga ke fakalotolahi'i 'a e kau faiongoongó ke nau toe tokanga ange ki he ongoongo mo honau ngaahi fatongia. 'I he taimi e ni'ihi 'oku faingata'a ke ma'u e fakamatala mei ha tokotaha ka 'oku mahu'inga ke 'oua tete fo'i.

" Ko e taimi 'oku te ma'u ai ha feongoongoi mo 'ete kau ngâue 'oku lelei leva 'a 'enau ngâue pea lava ke ma'u mo e ongoongo 'i he taimi 'oku fiema'u ai."

'Oku pehê 'e Nanisê 'oku mahu'inga ke te fai 'a 'ete ngâue ki he lelei taha pea oku mahu'inga ke te hangê ha fakamaau 'i ha fale hopo 'o 'oua 'e fakafahafaha'i.