Tohi Tangi mei muli ki he lao nusipepa fo'ou 'a Tonga´
fa'u 'e Mâteni Tapueluelu

NUKU'ALOFA: NA'E fakahû atu''aneafi e Tohi Tangi 'a e kau fakafofonga 'o e ngaahi kakai tu'ufonua (International Indigenous People's Forum) ne nau kau atu ki he Fakataha COP7 pe ko e Conference of the Parties 'o Malêsia, ha'anau Tohi Tangi ki he Tu'i´, Taufa'ahau Tupou IV, 'o kole ke to'o e ngaahi lao fo'ou ki he nusipepa´, foaki e laiseni 'o e nusipepa Kele'a mo e Taimi 'o Tonga´ pea ke faka'atâ e kakai Tonga´ ke nau toe kau lahi atu ki hono fakalele 'o e fonua´.

Ko e COP7 ko e konga ia e va'a 'o e UN 'oku nau tokangaekina e 'âtakai´, 'a ia ne nau fakataha hake ki Kota-Kinabalu, Malêsia, ki ha konivêsio 'i he 'âtakai´ ne fakahoko he 'aho 9 - 20 'o Sanuali´. Ne kau atu ki ai e Minisitâ e 'Atakai´, Sêsolo Koka mo e Pule 'o e Va'a 'Atakai´, Uilou Samani pea mo Po'oi Pôhiva mei he Kautaha Totonu 'a e Tangata´ mo e Temokalati´.

Hili e fakataha´ ne fakamo'oni e kau fakafofonga mei he sino kehekehe 'e tolungofulu tupu ki he Tohi Tangi´ 'i he'enau tokanga mavahe ki he tau'atâina e kakai´ 'i mâmani ke nau lea mo fakahâ honau loto´. Ko e tohi´ ni ne fakahû atu ia 'e Po'oi ki he Sekelitali 'a e Tu'i´, Nôpele Ma'afu.

"'Oku 'oatu e tohi´ ni ke fakahâ 'a 'emau tu'u fakataha 'o fakahalaki e ngaahi founga fakamuimui kuo ngâue'aki ho pule'anga´ ke ta'ofi'aki e tefito'i totonu mo e tau'atâina 'a e kakai´ ki he lea´  pea mo e mitiaa´ 'i he Pule'anga 'o Tonga´," ko hono liliu Tonga ia e tohi faka-Pilitania 'a e IIPF ki he Tu'i´.

Na'e pehê foki 'e he tohi´ ni 'oku mo'ulaloa 'a Tonga pea mo e ngaahi fonua kehe 'i mâmani 'oku kau ki he UN ke faka'apa'apa'i 'a e kupu 19 'o e Talaki Fakahâhâ e Totonu 'a e Tangata´.

Ko e kupu 19, 'oku ne tu'utu'uni 'oku tau'atâina e tokotaha kotoa ki he'ene tui fakafo'ituitui pea 'atâ ke ne fakahâ 'ene tui ko ia´, 'atâ ke ne fekumi, tali mo tukuange atu 'ene tui´, pe ko ha fakamatala mo ha fakakaukau 'i ha fa'ahinga mîtia pê pea 'ikai fakangatangata ki he ngaahi kau'âfonua´.

Na'e tuhu'i foki 'e he Tohi Tangi´, 'a e ngaahi me'a lalahi 'e fâ 'oku nau tokanga ki ai´, 'o kau ai 'a hono paasi 'e he Fale Alea´ 'i he ta'u kuo 'osi´ 'a e Lao Media Operators Act mo e Newspaper Act 'a ia 'oku fiema'u ai ke kole laiseni nusipepa e ngaahi kautaha nusipepa. Na'a nau to'o hake mo e fu'u mafai fakaleveleva 'oku foaki 'e he Lao ko ia´ ki he Palêmia´ ke ne tali mo kapusi ha kole laiseni nusipepa, pea mo e 'ikai ke tali 'e he Palêmia´ he mafai ko ia´ 'a e kole laiseni 'a e Taimi 'o Tonga´ mo e Kele'a´ koe'uhi´ pe ko 'ena paaki e ngaahi faihala 'i he pule'anga´ he kuohili´ ia. Na'a nau toe fakahâ foki 'oku nau 'ilo'i kuo 'osi fokotu'u 'e he Kosilio Faiongoongo 'a Tonga´ 'a e 'Efika mo e founga ke fai ai e lâunga fekau'aki mo e ngaahi me'a 'oku paaki´.

"Ko e taimi 'e fusimo'omo ai e kakai´ he fakamatala mo e 'ilo loloto´, 'e tupu fakautuutu ai 'enau ma'uhala fekau'aki mo e Ha'a Tu'i 'o Tonga´ pea mo e fa'unga lolotonga´.

"Ko hono fakasisina 'o e mitiaa´ 'e 'ikai ta'aki- mo e -aka ai e tafunaki 'a e tui fakatemokâlati´, ka 'e tekelele ai kinautolu ki ha halanga kehe, pea 'e malava pê ke toe fakatu'utâmakiange ia," ko e na'ina'i ia 'a e Tohi Tangi´.