'E fakahaloto e kakai´
fa'u 'e Mâteni Tapueluelu

NUKU'ALOFA: "LAU mai, lau mai 'a e Tahi Sautê, nonga pê 'a e 'Otu Feleite´." Ko e fa'ahinga sania eni 'o Tonga he hiva kakala´ ko e fonua malu mo melino´ 'oku 'alu pê taimi´ mo 'ene manifi´ 'i he ngaue e kakai´ hili hono ta'ofi 'e he pule'anga´ e Taimi 'o Tonga´ mo e Kele'a´.

Ne fakahâ ai 'e he Sea mo e Talêkita Le'ole'o 'o e Kautaha Totonu 'a e Tangata´ mo e Temokâlati´, Rev. Sîmote Vea, ki he Taimi 'o Tonga´ 'aneafi, kuo 'i ai eni e talatalanoa mo e fokotu'utu'u ke kau e talangata'a fakatokolahi´ (civil disobedience) he founga 'e fakafepaki'i'aki e ngaahi lao fakapôpula 'a e pule'anga´.

'Oku 'uhinga heni e Sea´ ki he Liliu e Kupu 7 'o e Konisitûtone´ pea lava fa'u ai e Lao ke Fakahoko 'a hono Pule'i 'o e Ngaahi Nusipepa´ mo e Lao ki he kau Fakahoko Ongoongo´ 'a ia kuo tâpuni ai 'e he pule'anga´ 'a e ongo nusipepa ne 'ilo lahi ai e kakai´ ki he founga 'oku fakalele'aki e pule'anga´.

"Kuo 'osi 'i ia e felîngiaki 'a e kau Fakafofonga Fale Alea 'o e Kakai´ fekau'aki mo e fokotu'u fakakaukau ke 'oua na'a 'alu e kau fakafofonga´ ki he huufi 'o e to'u Fale Alea 'o e 2004," ko e fakahâ ia 'e he Sea 'o e Kautaha Temokâlati´ ki he Taimi 'o Tonga´ 'aneafi.

"Pea 'oku poupou kakato ki ai e Kautaha Temokâlati´."

Ne poupou ki heni 'a 'Akilisi Pôhiva 'i ha faka'eke'eke makehe ia, 'o ne pehê na'e 'osi fokotu'utu'u fouloa pê 'e a'u ki ha tu'unga 'e 'ikai ke toe kau e kau Fakafofonga Fale Alea 'e toko fitu 'a e kakai´ 'oku nau mêmipa he Kautaha Temokâlati´ 'i he huufi Fale Alea´.

"Ko hono makehe´ he 'e 'afio tonu mai 'a e Tu'i´ 'oku pulia e kau fakafofonga ia e kakai´. 'Oku pau ke a'u e fekau´ he founga kotoa pê 'e ala a'u ai´. Pea 'e makatu'unga pê e founga talangata'a fakatokolahi´ he founga pule 'a e pule'anga´."

'Oku kau foki 'i he fakakaukau´ ke fakalotosi'i'i e kakai´ ke 'oua te nau toe ngâue'aki e Kautaha Vakapuna 'a Tonga´ 'a e Royal Tongan Airlines, pea mo fakaloto lahi'i e fânau ako´ ke 'oua na'a nau kau ki he laka huufi mo e huufi tuku 'o e Fale Alea´.

"Kapau 'e 'ikai ke 'i ai ha fânau ako ke nau tu'u he ve'ehala´. Kohai 'e tuetuê ki he Tu'i´?," ko 'Akilisi ia.

'I ha fonua 'oku 'ikai fu'u kaunga hangatonu e kakai´ ki he polokalama fa'u lao 'e pule'i'aki kinautolu´ kuo mahino e ongo hono loka'i 'a e matapâ pê 'e taha 'e ala 'asi ai honau le'o´ - 'a e ongoongo´. Pea kuo a'u e fakakaukau 'a e Tonga´ - 'a e Tonga ngulungulu fei'umu´- ki he talangata'a fakatokolahi ki he lao´ mo e kau ma'u mafai´. Pea 'i he lau 'a Sîmote´ 'oku fakalotu pê ia.

"'Oku 'ikai hamau toe fili, he kuo loka kotoa mai e 'û matapâ fakalao´ 'e he pule'anga´. Pea ko e talangata'a ko eni´ 'oku ou lau ia 'e au ko e fakahoko e me'a 'oku tu'utu'uni hoto konisênisi´ neongo ai pê pe 'oku ta'efakalao 'i he fatu lao 'a e tangata´. Kehe pê ke kei fakahoko ia he founga 'e 'atâ mei he fetâ'aki´," ko e lau ia 'a Sîmote Vea´.

Kuo 'asi e fakakaukau ko eni 'a e kau tui fakatemokâlati´ mo e ngaahi me'a 'oku hoko 'i Tonga´ ki mâmani lahi 'i he The Star Malaysia , Pacific Island Business mo e Asia Pacific Media Network - USA .

Pea neongo 'oku manavasi'i e kakai tokolahi 'i hono toe hûmai e Taimi 'o Tonga´ ki Tonga´ talu hono puke 'o 'Alani Taione´ 'oku kei hiki tatau pê 'e he kakai´ ia 'a e ngaahi ongoongo e Taimi 'o Tonga´ mei he Internet 'o lau. Ne pehê ai 'e Sîmote 'oku nau fokotu'utu'u ke fakalotolahi'i e kakai´ ke nau hiki tatau pehê e ongoongo´ pea ke tufaki foki.

'I he faka'eke'eke mo 'Akilisi´ na'a´ ne pehê 'oku 'i ai e laka lahi 'oku teuaki mo ia pea 'e uta mai 'a tahi ki ai. Neongo na'e 'ikai ke ne fakahâ ko e hâ e taumu'a 'o e laka´ ka kuo ongo´ na tu'o lahi e teu laka fakahâhâ ke fili 'e he kakai´ e kotoa 'o e toko 30 'i Fale Alea´. Kapau ko e taumu'a eni 'o e laka´ pea 'e hoko pê e ngaahi tâtâpuni fale 'a e pule'anga´ ko hono fakatonuhia'i e teu laka ko ia´.

"Ko e fo'i ngaue kotoa pê 'a e pule'anga´ kuopau ke 'i ai ha tali ki ai. He 'ikai ke tuku ke nau faifa'iteliha he fonua´ ni," ko 'Akilisi´ ia.