Feinga ke hokosi 'a e ngâue 'ene tangata'eiki´

'OKU taku ma'u pe ko e talanoa namu kakala 'a e taimi 'oku ongona ai ha lavame'a 'a ha taha ngâue faka'utumauku 'i he fonua muli ni, kae tautautefito ki he ngaahi ngâue 'oku si'i e kapa ki ai 'a e kau Tonga´, pea 'oku 'ikai ke fa'a sai ki he fanongo´ ha talanoa 'o fekau'aki mo ha taha fakapikopiko pe 'ai'ai noa'ia.

"Na'a ku tupu hake 'i Tonga 'o sio he faingata'a´ pea neongo e fakapaea 'i he 'otu muli ni ka 'oku 'ikai pe ke ngalo e fu'u maka 'i he 'Avai 'o Vuna´," ko e talanoa ia 'a e matâpule Pangaimotu Vava'u, ko Soseti 'Aloua ka 'oku ne nofo Papatoetoe.

Na'e pehee 'e Soseti na'e tupu hake 'i Vava'u´ na'e 'i ai e motu'i loli 'a 'ene tangata'eiki´ ne lele 'o uta pasese he 1961 pea hili ia ne 'ai 'enau ki'i pasi 'o a'u mai ki he 1984. Ko 'enau me'alele 'eni hono 5 pea na'e ngâue'aki pe ki he fetuku holo e fânau ako´ mo e kau ngâue´ pea 'oku ne 'amanaki ke 'oatu hano fetongi.

" Ka ko e taimi ko ia´ ne kei fu'u kovi 'aupito e hala´ pea mau mei ngaahi va'e he 'aho kotoa pe," ko e manatu ia 'a Soseti´.

Ka na'e toki 'a'ahi atu 'a Soseti ki Vava'u he ta'u 2002 'o ne sio ai he hala´ kuo faka'ofo'ofa 'i hono ngaahi 'i he tokoni 'a e ngaahi pule'anga muli´. Na'a ne foki mai leva 'o fakakaukau ke ne hoko atu e ngâue ne manako ki ai 'a 'ene tangata'eiki´ 'a ia ko hono 'ai ha me'alele ke fefononga'aki ai e kakai´.

Na'e kumi ai 'e Soseti 'a 'ene fu'u pasi pasese 'e 45 ke 'ave ki he'ene tangata'eiki´, Mo'ale Finau 'Aloua ki Pangaimotu. Na'e pehee 'e Soseti´ neongo e ta'u 79 'a 'ene tangata'eiki´ ka 'oku ne kei lava pe e 'alu ki 'uta´ mo faka'uli.

"Ko 'eku manatu´...neongo e masiva´ mo e kovi 'a e hala´ ka na'e lava pe 'e he tangata'eiki´ 'o fetuku e kakai´ ki he ngâue´ mo e ako´...ka ko u tui ko e 'oatu ko 'eni e pasi´ 'e toe fiemâlieange ai 'a e kakai´."

Ko Soseti´ 'oku ne ngâue he kautaha National Express 'a ia ko e kautaha fetuku mo fe'ave'aki koloa. 'Oku toe 'i ai foki mo 'ene fu'u loli uta 'a ia 'oku ne tiliva he vaha'a 'o 'Okalani, Uelingatoni mo Tauranga.

Na'e pehee 'e Soseti na'e talu 'ene hiki mai ki Nu'usila ni mo 'ene ngâue he fa'ahinga ngâue faka'uli´. Na'a ne hiki ki 'Aositelelia 'o ngâue ai he ta'u 'e 13 'a ia na'a ne faka'uli tekisii, faka'uli loli (tow) pea toe ngâue foki he ngaahi kautaha fetuku koloa he ngaahi fu'u loli mamafa´ 'o 'alu mei he vahefonua ki he vahefonua. Ko e ngâue ni na'e pa'anga lelei.

'I he toe foki mai 'a Soseti ki Nu'usila ni na'a ne toe kumi pe 'a e fa'ahinga ngâue tatau 'o ne ngâue ai he kautaha National Express. Na'e fai atu e ngâue ni 'o ne sio ki he pa'anga lelei ''oku ma'ú 'o ne fakatau ai 'ene fu'u loli ve'e 18 'o haea 'e he kautaha pe 'oku ngâue ai´ ke fai 'enau ngaahi uta fakavahe fonua´.

"Ko e ngâue 'oku silini lelei ka ko hono palopalema´ pe ko e si'i hoto taimi mo e famili´ he ko e taimi lahi 'oku te mama'o ai mei 'Okalani he fakahoko ko ia e ngaahi ngâue tiliva ´," ko Soseti ia.

Koe'uhi´ ko e palopalema ko ia´ kuo fakangâue'i ai 'e Soseti ha tangata faka'uli ke ne lele he loli´ he taimi 'aho´ pea ka toki 'i ai ha lele taimi makehe 'i he hili 'a e taimi ngâue´ 'oku ne fai leva 'e ia.

'I ha fepotalanoa'aki mo Soseti na'e mahino mei he'ene fakamatala´ 'oku lahi pe 'a e ngaahi matapâ ke ngâue pe pisinisi ai 'a e Tonga´ 'i muli ni ka ko e me'a lahi´ 'a e pau ke te ngâue malohi. Na'a ne pehee na'e sio 'i Tonga he mo'ui faingata'a'ia´ pea 'oku 'ikai pe ke ngalo ia 'iate ia 'a e mo'ui ko ia´. Ko ia 'oku ne ngâue malohi ai´ pea 'oku 'ilo pe 'e hono famili´ hono lelei´. Ko 'eni ko e ola 'eni 'ene ngâue´ 'oku 'oatu ai e pasi´ ke tokoni ki hono kakai´.

"Ne u 'i Vava'u pea neongo 'a e lahi e me'alele tâautaha´, ka ko e kau masiva mo 'ikai ha me'alele´ tenau kei fiema'u pe 'a e pasi´ ke fai ai 'enau fefononga'aki´ mo tokoni kiate kinautolu."

Na'e pehee 'e Soseti 'oku 'ai ke fai e ngâue ke fakalelei'i e ngaahi me'a he pasi´kimu'a pea toki fakaheka ki Vava'u´.

Na'a ne pehee ko 'enau 'uluaki pasi´ na'e ui ko e 'Olovaha´ pea ko e fetongi atu 'eni 'o e 'Olovaha´ ke kei hoko pe 'a e faifatongia´ ki hono kakai´. Ko e ngâue ne fai 'e he'ene tangata'eiki´ pea 'oku ne loto ke 'oatu hano fetongi lolotonga 'ene kei mo'ui´. Ko e pasi fo'ou ni na'a ne fakatau ia 'i he mahu'inga koe $32,000.

Ko e ongo matu'a 'a Soseti´ ko Mo'ale mo Siniva 'Aloua pea ko 'enau ma'u'anga mo'ui´ 'a e ngoue´. 'Oku kau ai e kava Tonga´, vanila´, kofi mo e fainaa´.