Tau nofo he sôsaieti tâtâpuni fale
Ko e faka'eke'eke makehe 'o Tavake Fusimâlohi ko e Pule Lahi Mâlôlô 'o e TV mo e Lêtiô Tonga´ pea Talêkita Mâlôlô 'o e PINA fekau'aki mo e tûkunga 'o e ongoongo´ mo e ngaahi lao fo'ou´ 'i Tonga.
Fa'u 'e Mateni Tapueluelu

Taimi: Na'e pehê 'e he 'Amapasitoa 'Amelika ki Tonga´ he ngaahi uike si'i kuo maliu atu´ 'e 'ikai ke ke lava 'o fakalao'i 'a e ongoongo´ he ko e totonu ia 'a e tangata. Ko e lau ia 'a e tokotaha tipilômetika, ka ko e hâ ho'o lau 'au ko e faiongoongo taukei?

Tavake: 'Oku ou tui au ki he lau 'a e 'Amapasitoa´. Na'e 'i ai e hopo ne fai koe'uhi´ ko e polokalama (lêtiô) 'a 'Akilisi Pôhiva ko e Matalafo-laukai, ne tuli ai 'a 'Akilisi Pôhiva mei he ngâue fakapule'anga´. Ko e polokalama ko ia´ ne kau ki ai 'a 'Amanaki Havea. Ne tuli 'a 'Akilisi koe'uhi´ ko e ngaahi lea ne nau fai 'o pehê, kuo hiki tu'o tolu e vâhenga ia 'o Fale Alea´, lolotonga ia 'oku faingatâ'ia 'a Tonga´ ni. Ne tuputâmaki lahi ai 'a e Kapineti´. Ne fai e polokalama ko eni´ he 1984 'oku ou Pule 'i he Lêtiô Tonga´. Ne ava pê pule'anga´ he 85 pea tuli leva 'Akilisi mei he ngâue fakapule'anga´. Ko 'eku taki pehe'i koe´ he na'e faka'ilo 'e 'Akilisi e pule'anga´ he 1987. Na'e malanga ai e loea 'a 'Akilisi 'o pehê ka 'i ai ha lea 'oku tautea, ko e lea ia 'oku 'ikai ke tau'atâina!

Na'e to'o 'e he Fakamaau Lahi´, Justice Martins, 'a e lea ko ia´ 'o ne pehê 'oku fakatau'atâina'i 'e he Konisitûtone´ 'i he kupu 7 'a e lea´. Pea ko hono tautea 'o 'Akilisi´ 'oku maumau ai e tau'atâina ke lea´. Ko e me'a ia 'oku lea mai 'aki 'e he 'Amapasitoa´. Ko e tau'atâina 'a e lea´ ko e taha'i tefito'i totonu ia 'a e tangata´ pea 'oku 'asi ia 'i he Tohi Fakahâhâ 'o e Totonu 'a e Tangata´ 'a e Pule'anga Fakatahataha´. Ka 'i ai leva ha lea 'oku tautea ko e lea ia 'oku 'ikai tau'atâina.

Taimi: Ne 'uluaki tu'u foki e tau'atâinha ko ia´ 'i he Konisitûtone 'a Tonga´ pea toki hâ he Tohi Fakahâhâ Totonu e Tangata´ 'a e Pule'anga Fakatahataha´?

Tavake: Ko e me'a eni ne u polepole 'aki 'a Tonga´ ni. He ne toki fokotu'u ia 'e he Pule'anga Fakatahataha´ ko e Totonu 'a e Tangata´ 'i he 1948 kuo fuoloa hono fokotu'u ia 'e Tonga 'i he'etau Konisitûtone´ 'i he 1875. Pea ne u malanga'i ia 'e au e poini ko ia´ 'i he ngaahi fakataha mo e konifelenisi kehekehe ne u kau atu ki ai 'i muli he taimi ne u kei Talêkita ai 'i he PINA. 'I he langi mama'o 'a e 'Uluaki Faa´ 'o ne fakahû e fo'i kupu ko ia´. Pea ko e fo'i kupu faka'ofo'ofa mo'oni. Ke tau'atâina 'a e Tonga´ ke ne lea 'aki hono loto´, ke ne paaki mo pulusi pea 'oua na'a fa'u lao ke ne to'o e tau'atâina ko ia´ 'o ta'engata.

Taimi: Kuo fuoloa ta'u foki ho'o ngâue 'i he mîtiaa´. Pule Lahi Mâlôlô 'o e TV mo e Lêtiô Tonga pea Talêkita Mâlôlô 'o e PINA mo e ngaahi fakataha kehekehe kau ki he ongoongo´. Ko eni kuo´ ke mâlôlô mai pea 'oku liliu e 'âtakai mo e lao 'oku´ne pule'i e fakahoko ongoongo´ 'i he fonua´. Ko e hâ ho'o ongo'i ki he 'alunga e mîtiaa´ 'i he 'aho ni´?

Tavake: Te u tali atu 'o pehe´ ni. Tuku mavahe'i 'eku tui fakapolitikale´ 'a 'aku. 'Oku ou tali atu 'i hoku tu'unga ko e Faiongoongo. Te u tala atu hono mo'oni´, ko e 'aho mamahi lahitaha ia 'eku mo'ui´ 'a e 'aho ne u 'ilo ai kuo tali 'a e liliu ki he Konisitûtone´. (Fakatê lo'imata). Ke fakangatangata 'a e tau'atâina 'a e tangata´ ke ne lea'aki hono loto´ mo tohi.

Ko e taimi ko ia ne u kei Talêkita ai he PINA, ne ta'u 'e 12. 1985 ki he 1997. Ko e me'a lahi ia ne u malanga'i takai 'i he ngaahi fakataha ne u kau atu ki ai´. 'Oku tau'atâina 'a e ongoongo´ 'i Tonga pea ne u polepole'aki. Ne 'ilo'i lahi 'aki 'a Tonga´  ni he ne 'i ai e ngaahi fonua ia 'oku tu'u e tau'atâina´ he Konisitûtone´ ka ne nau kei fakatanga'i pê. Ne 'i ai e tangata ia na'a´ne fai 'ene fakatotolo 'i he 90 tupu´, pea´ ne pehê ai ko Tonga´ ni ko e champion ia 'i e tau'atâina e ongoongo´.

Ko e 'aho´ ni kuo liliu e lao´ pea neongo e malanga 'a e pule'anga´ 'oku 'ikai uesia ai e ongoongo´ ka 'oku hanga 'e he 'û lao ko ia´ 'o sisina e kia 'o e kau faiongoongo´ ke 'oua te nau toe lava 'o lea. 'Oku fa'a ngâue'aki e lea ko e dragonian 'i he mala'e 'o e ongoongo´ ki ha lao fefeka. Pea kiate au 'oku hanga 'e he lao ko eni´ 'o sisina e kau faiongoongo´ mo e kau ma'u nusipepa´ pea 'oku ma'u kakato 'e he lao ko eni´ 'a e 'uhinga 'o e fo'i lea dragonian.

'Oku ou laulau hifo au e lao´ heni, 'oku lava pê ha ma'u mafai ia 'o pehê mai. "Tamate'i e pepa ko ee´ he 'oku maumau ai e kupu ko ee´ mo ee´. Fu'u ha'iha'i 'enautolu! Hangê ko 'enau pehê mai, malu'i e anga fakafonua´. Ko fê e anga fakafonua´? 'Oku lava pe ha ma'u mafai ia 'o pehê mai. Ko e fo'i anga fakafonua ena ia! Ko ho'o fakaanga'i e minisitâ! Ko ho'o fakaanga'i e nôpele! 'Oku 'ikai foki ke fakamatala'i mai ko e hâ 'a e anga fakafonua. Kae lava pê ke tâ tikite koe ki hono maumau'i e anga fakafonua´. Ko fê anga fakafonua´? Ko e fu'u me'a ia 'oku fâlahi 'aupito.

'Oku toe tala mai, ko e standard eni te mou ngâue'aki´. 'Ohovale au 'i ha fonua kuo nau seti mai e standard ke ngâue'aki 'e he kau faiongoongo´. Ko e me'a ia 'a e ngahi nusipepa´ 'oku nau fai, 'a ia ko e 'êfika´ ia.

Ko e fuofua laiseni'i e 'û nusipepa´, ko 'eku 'ilo´ ne fuofua fai ia 'e he tangata ko Lou Ken Yu 'i Singapoa he 1960 tupu´. Ne fiu pê ia hono fakaanga'i ia 'e he nusipepa´ pea ne fakahû mai e lao ke laiseni e nusipepa´ ke ne lava fili ai e nusipepa ke lele mo ia ke tuku. Ne 'osi ko eni e liuvaka 'i Fisi´ ne feinga e pule'anga´ ke fakahû atu e lao tatau. Ko e 'uhinga Mâteni ne 'ikai ke lava ai´ ko e feinga 'a 'aku mo e PINA ke ta'ofi! Fefeka 'emau fakafepaki'i´ pea faifai pê 'o nau sio 'e maumau ai 'enau kupu 'i he Konisitûtone´ 'oku tau'atâina ai e ongoongo´. Ko ia eni kuo hoko 'i Tonga´.

Taimi: Hili ho'o vakai ki he fakaikiiki e lao fo'ou´ mo e foaki laiseni 'a e pule'anga´ ko e hâ ho'o ongo'i?

Tavake: Ko e me'a eni 'oku ou fifili ki ai´. Kuo toki fa'u mai foki e lao fo'ou´ ia pea pehê ka mou maumau'i e lao ko eni´ 'e 'ikai toe 'oatu ha mou laiseni nusipepa he ta'u fo'ou´. Fo'i kole atu pê laiseni´ 'ikai ke tali ia. Tala mai leva 'oku 'ikai ke tali homou laiseni ki he lao fo'ou´ he ne mou maumau'i 'e moutolu e lao motu'a´! Ke ongo'i ha me'a 'oku faikehe?

Sio kuo toki 'uhinga he taimi´ ni tâ ko e taumu'a pê ia 'o e fa'u lao´ ke tamate'i'aki e nusipepa 'e ua 'oku 'ikai ke tali´, 'a e Kele'a´ mo e Taimi 'o Tonga´ . Ko e me'a ia 'oku ou 'ohovale ai´. Kapau na'a nau pehê. Ko ho'o mou laiseni ê 'i he lao fo'ou´ pea mou fai ki he lao fo'ou´. Ka mou maumau'i e lao fo'ou´ 'e 'ikai toe 'oatu ha mou laiseni. Kae to'o pê ia 'oku te'eki ke maumau'i ha me'a 'i he lao fo'ou´. Na'e totonu´ ia ke 'oatu ha faingamâlie ka nau toki feinga ai pea toki fai ai 'enau fai fakamaau´ he malumalu 'o e lao fo'ou´.

Taimi: Fêfê e ngaahi konga 'o e lao´ oku pehê ka 'i ai ha me'a kau ki ha taha kuopau ke u 'uluaki poaki au ki he tokotaha ko ia´ kae toki paaki ha ongoongo ki ai?

Tavake: 'I mâmani, ko 'ete hoko pê ko e public figure pea ngâue ma'ae kakai´ 'o vahe maia nautolu, ko e kongalahi 'ete ngâue´ 'oku lau ia ko e ongoongo pea 'atâ. Kuopau ke te taliui kita ki he kakai´ fakalukufua.

Te u 'oatu e fakatâtâ. Ko e taimi ko ê 'oku´ te ako'i ai e kau faiongoongo fo'ou´ 'oku feinga leva e faiako´ ke fakamatala'i ki he kau faiongoongo fo'ou´ ko e hâ e ongoongo? Pea te ne pehê atu, ko e ongoongo´ ko e me'a mo'oni na'e hoko, pea kuopau ke fo'ou pea kuopau ke 'i ai hano natula hâhâmolofia. Ko e talanoa fakatâtâ eni 'oku mau fa'a ngâue'aki. Kapau 'e hanga 'e he kulii´ 'o u'u ha taha public figure ko 'Etuate. 'Ikai ke ongoongo ia! He 'oku angamaheni pê ia he nofo 'a e sôsaieti´ 'oku u'u 'e he fanga kulii´ e kakai´. Ka 'ohovale pê kuo tau sio atu kitautolu kuo 'ûtaki mai 'e 'Etuate ia ha kulî, 'oku ongoongo leva ia! Ko e fo'i me'a fo'ou ia mo hâhâmolofia kuo 'uusi 'e he tangata e kulî pea 'e ongoongo ia.

He 'ikai ke u toe 'alu atu au 'o kole, 'Etuate, 'oku´ ke loto lelei pê ke u pulusi ho'o 'uusi e kulii´? He 'oku 'osi mahino ko e ongoongo ia. Ko e me'a pê ke fai´ ko e 'eke ki ai ko e hâ na'a´ ne 'ûtaki ai e kulii´? Pea te u pulusi leva ne u sio kia 'Etuate na'a´ ne 'uusi e kulî he toumu'a 'o e 'api me'a´ he taimi me'a´. Ko e kulii´ 'oku lavatea pea ko e sinâmanu. Pea ko 'Etuate´ na'e ta'ovala mo hêkesi. Sio ongoongo leva ia! He 'ikai ke u toe kole 'e au ha ngofua meia 'Etuate.

Taimi: Tavake tala ange´ ki he kakai´ ko e hâ e lelei 'o e ongoongo´ ki he kakai´? Ko e hâ hono 'aonga pea ko e hâ ka mole ai honau taimi´ he tokanga ki he tûkunga tau'atâina 'o e ongoongo´?

Tavake: 'Oku ou fie fakamahino'i heni ki he kakai´ 'oku 'i ai 'enau totonu ke nau 'ilo ki he founga 'oku pule'i'aki kinautolu´. 'Oku 'i ai 'enau totonu ke nau 'ilo ki he ngaahi tu'utu'uni 'e uesia ai kinautolu´. Te u fakatâtâ. Ka hiki e tukuhau´ pe tute´ 'oku totonu ke 'ilo ki ai e kakai´ pea ko e ngafa ia e faiongoongo´ ke ne paaki atu. Ko e 'alu atu ko ia e kakai´ ke nau fakatau e sipi´ te nau mateuteu leva 'e hiki e totongi´ ia.

Sai kapau 'e 'ohovale pê kuo tu'utu'uni e pule'anga´ ke laiseni mo tukuhau e fanga ki'i têpile fakatau fea 'oku tu'u he ngaahi 'api fakataautaha´. 'Oku fiema'u ia ke tala ke 'ilo ki ai e kakai´ pea ko e hâ hono 'uhinga ke te nofo hoto 'api 'o fakatau 'ete koloa´ pea ha'u e pule'anga´ 'o talamai ke totongi ange 'a e silini? Ko e 'ai ia ke hâ? Ko e mahu'inga ia e ongoongo´. Pea kapau 'oku 'ikai ke tau'atâina ia, 'e anga fêfê ke tau 'ilo e ngaahi me'a 'oku hoko hotau fonua´?

Te u tala atu 'e au e fo'i ongoongo 'e taha. Ko 'eku toki ha'u foki mei Hauai'i pea ne u lau 'e au ai he Taimi 'o Tonga´ 'a hono kaniseli mo settle 'i tu'a fakamaau'anga e hopo'i 'o Bogdonoff ki he mole 'etau pa'anga 'e $26 miliona´. Ko e ongoongo ko ia´ ne fua tâlanga'i 'i Fale Alea pea iku fakamâlôloo'i ai e ongo minisitâ. 'Oku 'ikai pê ke u fanongo au kuo tala 'e he Kalonikali´ pe ko e Va'a Fakamatala 'a e pule'anga´ e ola e feinga ko ia´ kuo tuku.

Ko tautolu ia 'oku tau nofo he sôsaieti 'oku tâtâpuni fale pe ko ia 'oku ui ko e closed society. 'Oku tâtâpuni pea 'ikai ke 'ilo 'e he kakai´ e me'a 'oku hoko honau tu'afale´.

Taimi: Ko e ngafa foki hono ua 'o e nusipepa´ ke faka'atâ e tâlanga´ kau ki he mo'oni'i me'a 'oku nau paaki atu´. Ka 'oku´ ke ongo'i 'oku tau'atâina e kakai´ ke nau tâlanga pea ke kau mai e pule'anga´ ki ai?

Tavake: Te u tali pehe´ni. 'I Fisi, ko e taimi ko ê 'oku fakaanga'i ai 'e he ngaahi nusipepa´ 'a e pule'anga´ toe uloange 'enau tali´ 'a nautolu. 'Oku 'i ai e kau faiongoongo ia 'e toko ono mahalo 'oku ngâue ia ma'ae pule'anga´. Ko e fakaanga atu ko ê e kakai´, tali'i ia 'enautolu. 'Oku mo'ui lelei ai e sosaieti´ he tâlanga´ pea mafolofola lelei e 'û kaveinga´.

'I Tonga´ ni 'alu atu e tukuaki'i´ fakalongolongo nautolu. Tui leva e kakai´ ia ki he ongoongo´. Ne 'i ai e tukuaki'i e minisitâ ne vahe pa'anga folau ia mo hono mali´ 'i he folau 'a e minisitaa´ ki he fakataha. 'Ikai ke nau 'ai ha tali ki ai ka nau longo. Kapau ko au ne u fakahâ 'e au, ne paasi e vahe ko ia´ he Kapineti me'a´ pea ne paasi ia koe'uhi´ ko e me'a ko eni´. Kae 'oua 'e toitoi´.

Ko 'eku fetu'utaki mo e kau faiongoongo 'iloa 'i mâmani he 'aho ni´ 'oku nau pehê ko e Simipâpuê eni e Pasifiki´. Ta'ofi e ngaahi nusipepa´ kae tuku pê lêtiô mo e nusipepa 'a e pule'anga´ kae toki tala pê ai e me'a 'oku loto e pule'anga´ ke 'ilo 'e he kakai´. 'Oku uesia hotau 'îmisi ki tu'apule'anga´.

'Oku ou toe fakanga'i pê foki e mîtiaa´. Ko e nusipepa´ mo e fanga ki'i lêtiô lahi ne toki fokotu'u pea 'oku totonu ke tukuange ha taimi ke nau fakalakalaka ai, ka kuo ta'ofi ia 'oku te'eki ke tau a'u ki he vaeua´. Mahalo kuo 'i ai ha ngaahi me'a fakapêsenolo ia kuo a'u ai 'o liliu e Konisitûtone´.

Taimi: 'I ho'o vakai´ ko e hâ ha founga 'e lava ke fakalelei'i pe fakalakalaka'i 'a e faifatongia 'o e ongoongo´ 'i Tonga he 'aho ni´?

Tavake: 'E 'ikai ke toe lava ha fakalakalaka'i lelei e nusipepa´ ia koe'uhi´ ko e ngaahi lao fo'ou´. Pea ko e founga ngâue 'a e pule'anga´ he lolotonga´ 'oku kei tâtâpuni pê he 'oku 'i ai e ngaahi me'a ia 'oku 'ikai ke nau loto ke 'ilo ki ai e kakai´. He kapau na'e ma'a mo mâ'oni'oni eme'a kotoa pê mo lele he founga 'a e sivilaise´ he 'ikai ke tâtâpuni e 'û matapaa´ ia.

Kapau 'oku mâlohi e fakaanga´ ko e fatongia ia e Va'a Fakamatala´ ke nau toe fefekaange. Ka ko eni 'oku fefeka atu e fakaanga´ ia he ko e totonu ia 'a e kakai´ ke nau fifili pea toitoi e Va'a ia ko ia´.

'E 'ikai lava ha fakalakalaka ia he lao lolotonga´. Tau pehê, kuo 'oange pepa 'a Filo. Kuo 'ilo 'e Filo ia ko 'ene ala pê ki he ngaahi me'a 'oku tu'u he lao´ 'e 'ikai ke toe tali 'ene laiseni´ 'ana. 'E lava ke tala atu ia he kau ma'u mafai´ 'oku anga ta'efaka'apa'apa 'o maumau ai e anga fakafonua´ pe na'e 'ikai ha mafai ke paaki e me'a ko ia´. Ko e faingata'a ia e lao lolotonga´ he 'oku 'ai e kau faiongoongo´ ke nau lue 'ete'ete he feitu'u 'oku totonu ke nau lele ai´ pea talamai 'oku nau tau'atâina pê.