Fakaanga'i 'Amelika tauhi 'e Tonga totonu tangata´
fa'u 'e Mâteni Tapueluelu mo Taina Kami Enoka

KUO tukuaki'i 'e 'Amelika 'a Tonga ki he kovi 'ene tauhi e totonu 'a e tangata´ 'i ha Fakamatala Fakata'u 'a e US State Department, 'a ia ne toki faka'atâ ki mâmani´.

"'Oku kei fakatokanga'i 'oku 'ikai ke ma'u 'e he kakai Tonga´ 'a e mafai ke nau liliu honau pule'anga´ pea ko e kau ma'u mafai´ kuo nau maumau'i e totonu 'a e tangata´ ke lea´ mo e totonu 'a e nusipepa´," ko e konga ia e lîpooti kau ki Tonga´.

'I ha fakama'ala'ala ne fai 'e he Sekelitali 'o e Kautaha Totonu 'a e Tangata´ mo e Temokâlati´ mo Fakafofonga Fale Alea, 'Akilisi Pôhiva, na'a´ ne pehê ko e totonu ia 'oku ma'u 'e ha kakai totongi tukuhau ha fonua ke nau lava 'o fili e kakai ke nau taki mo pule'i 'enau pa'anga´. Ka 'i Tonga 'oku tânaki tukuhau 'ata'atâ pê e kakai´ kae fai e pule ki he pa'anga ko ia´ mo hono fakalele e pule'anga´ 'e he Tu'i´ mo 'ene kau minisitâ 'oku´ ne fili tokotaha´.

"'Oku nau 'osi 'ilo 'e nautolu neongo 'oku 'i ai e kau Fakafofonga e Kakai´ 'i Fale Alea ka 'oku kei pule'i aoniu pê 'e he pule'anga´ e Fale ko ia´ he na'e seti pê ia ke vaivai pê e tafa'aki 'a e kakai´," ko 'Akilisi ia.

"'Oku mo'oni ai e lau 'a Clive Edwards, te tau kaila mo kaila ka 'e 'ikai ha 'utu 'e hakea."

Na'a´ ne pehê ko e founga pê 'e taha ne mei lava ai e kakai´ ke fakahâ honau loto´, 'i he nusipepa´ mo e ongoongo´, ka ko eni kuo toe tu'usi mo ia. Ko e ongo 'êlia tofu pê ia 'e ua 'oku fakaanga'i mai ai 'a Tonga´.

Na'e fakahâ 'e 'Akilisi 'oku 'osi 'ilo lelei pê ia 'e he Tu'i´ mo e kau taki´ 'a e totonu ke fakalelei'i e fa'unga 'o e fonua´ ka kuo hulutu'a 'a e sio 'a e kau taki´ ki he monû te nau ma'u kapau te nau kei hokohoko puke 'a e mafai´.

"'I he 1975 ne fakahû atu ai 'e Dr Langikavaliku 'a 'ene fokotu'u ki he pule'anga´ ke fakahoko ha liliu fakatemokâlati ki he fonua´. Na'e 'ikai ke hoko ia pea kuo 'osi 'i tu'a e tokotaha ko ia´.

"'I he 1991 na'e 'i ai e fakamatala 'a Tupouto'a 'o pehê ko e liliu´ 'e kamata'i ia lolotonga e kei mo'ui 'a 'ene tamai´. 'Oku 'i ai mo e lea 'a e Tu'i´ 'oku hâ ia he tohi 'a Sione Lâtûkefu 'o pehê, ko e fo'i 'êlia 'e ua 'e fai ai e liliu´ 'a ia ko e kelekele´ mo e fa'unga e pule'anga´.

"'I he 1996 na'e kemipeini'aki 'e he Minisitâ Polisi´ ke liliu e fa'unga´ ke fakatemokâlati. Na'e 'i ai mo e motio 'a Mahe'uli'uli ke liliu e Konisitûtone´ na'e 'ikai ke tali mo ia," ko e ngaahi fakatâtâ ia ne hamusi mai 'e 'Akilisi 'o ne pehê kuo 'osi 'ilo lelei 'e he kau taki´ 'oku totonu ke fai e liliu fakapolitikale ki he fonua´.

'Oku polepole'aki foki 'e Tonga ko e fonua lotu ia ka 'i he fakaanga 'a 'Amelika´ ne fai ia ki he fonua Melanisiâ 'e tolu mo Tonga, 'a ia ko Fisi, Vanuatu mo Pâpua Niukini pea kau hake ai 'a Tonga.

"Ko Tonga eni e fonua na'e fuofua fokotu'u ai e ako´ he Pasifiki´. Ko Tonga eni e fonua na'a´ ne fakalotu'i 'a Melanisia´ kuo fakakalasi fakataha'i pê tautolu 'i he kei fakapo'uli´ mo fakatanga'i e kakai´ mo 'enau totonu´. Te tau mâ fakakû?," ko e fehu'i ia 'a e Sekelitali´.

Kuo tuku atu foki 'e 'Aositelêlia ia ha'ane fakamatala 'e 'ikai ke nau kau kinautolu 'i ha me'a fakapolitikale pea 'oku hâ tu'u laveangofua foki e kau teke 'o e Temokâlati´ neongo 'enau faimateaki´.

"'Io, neongo 'etau faka'amu ki he liliu melino´ he 'oku tau tui ki he melino´, ka kuo tuhu'i mata'â'â 'e he hisitôlia´ ki he to'utangata 'o e 'aho ni´ 'oku 'ikai ha liliu ia 'e fakahoko melino.

"'Oku 'ikai ha Tu'i ia te ne fie foaki melino hono mafai´. Kuopau ma'u pê ke 'alu atu ha taha ia 'o to'o fakamâlohi. Ko e taha ia e ngaahi mo'oni fakamamahi 'o e hisitôlia´," ko 'Akilisi ia.

Kaekehe, na'e fakahâ foki 'e he Tu'i´ 'i he teu kau atu 'a Tonga ki he tauhi melino mo 'Amelika 'i 'Iulaaki´, 'oku kau 'a Tonga´ he 'oku hanga 'e he Tikitato 'i 'Iulaaki 'o fakaehaua'i hono kakai´. Ne fakahâ 'e he Talafekau Lahi 'Amelika ki Tonga´ ko e pole pê ia 'a Tonga ke kau atu he tauhi melino´ pea 'oku fakapa'anga pê 'e Tonga e vahe 'ene kau sôtia´. 'Oku te'eki ke kau atu 'a Tonga´ kuo mu'a mai hono fakaanga'i ki hono maumau'i e totonu 'a e tangata´.