Pule'i 'e he Siaina´ e pisinisi he ngaahi 'otu motu tahi´
fa'u 'e Mâteni Tapueluelu

NUKU'ALOFA: 'OKU 'ikai ngata pê 'i Tongatapau´ni 'a e fakaaoao e mâtu'a pisinisi Siaina´ 'i he fe'au'auhi´, ka kuo a'u eni ki he ngaahi 'otu motu ki tahi´ kau ai 'a Vava'u, Ha'apai mo 'Eua, pea neongo 'oku nau tautau tokotaha pê 'i he ngaahi vahefonua´ni ka ko kinautolu ia 'oku nau pule'i 'a e fakatau koloa kakato´ (wholesale) .

'I ha fepôtalanoa'aki mo e ni'ihi falala'anga kau ai e mâtu'a pisinisi mei he vahefonua Vava'u´, ka 'oku 'ikai ke nau loto ke fakahâ honau hingoa´, 'oku fakafuofua ke laka hake 'i he peseti 'e 70% 'a e koloa wholesale 'oku hû atu ki he ngaahi falekoloa taautaha´ (Retail Shops) mei he motu'a pisinisi Siaina pê 'e tokotaha 'i he vahefonua´. Ko e toenga peseti leva 'e 30% 'oku toki vahevahe ai 'a e ngaahi wholesale kehe´ kau ai 'a e TCF, Kautaha Guttenbeil mo e toenga 'o e ngaahi pisinisi 'a e mâtu'a Tonga 'i Vava'u´.

Na'e fakahâ 'e he tokotaha mei he Va'a 'o e Pangikê Westpac 'i Vava'u´ ki he nusipepa´ni 'oku fakatumutumu ia 'i he taimi 'e ni'ihi 'oku 'alu ange ai e motu'a Siaina pisinisi ko 'eni´ 'o fakahû pa'anga´, 'i he fu'u lahi fau 'a e pa'anga 'a e vahefonua´ 'oku tafe ki hono kato´.

Ko e tefito'i 'uhinga foki 'o e fakaaoao mo e tânaki 'e he tokotaha pisinisi´ ni e pa'anga lahi 'a e vahefonua´ ni koe'uhi´ ko e ma'ama'aange 'a 'ene koloa´ 'i he ngaahi pisinisi kehe´.

Kuo fakapapau'i 'e he nusipepa´ni 'oku ma'u 'e he tokotaha´ni fakataha mo e ni'ihi 'o e mâtu'a Siaina 'oku nau fengâue'aki´ e koloa mâtu'aki ma'ama'a 'o ne fakatau atu 'i he Black Market kau atu ki ai e kava mâlohi´ mo e tapaka´. 'Oku tânaki ai 'e he tokotaha´ni e tupu haohaoa lahi 'aupito 'o lava ai ke ne tukuhifo e totongi wholesale 'o e ngaahi koloa kehe´.

'I he fakamatala ko ia 'a e tokotaha mei he Pangikê Westpac na'a´ ne pehê ko e tu'unga ko ia 'oku 'i ai e mahu'inga 'o e koloa 'a e tokotaha Siaina ko 'eni´ 'oku mahino 'aupito ia ko e tupu mei he ngaahi mimio holo 'i he Kasitomu´ 'o tuku kitu'a 'a 'ene uta´ 'i ha totongi tute ma'ama'a.

Kaekehe, 'oku 'ikai ko Vava'u pê foki 'oku hoko ai 'a e fakaaoao ko 'eni´ ka 'oku toe kau ai 'a Ha'apai mo 'Eua.

'I ha fakamatala mei he Kautaha Vaka, Uata Shipping, na'e fakahâ mei ai ko e konga lahi 'o e ngaahi koloa 'oku nau uta ki Ha'apai, Vava'u mo 'Eua´ 'i he meimei uike kotoa ko e koloa 'a e mâtu'a Siaina´, pea toki meimei ke hû koloa tu'otaha pe tu'o ua pê 'i he mâhina 'a e ngaahi kautaha pisinisi Tonga´.

'Oku fakapapau'i foki 'e he nusipepa´ni kuo a'u ki ha tu'unga fakatu'utâmaki 'aupito 'a e palopalema 'oku hoko 'i he Kasitomu´ 'i hono totongi tute ma'ama'a 'a e ngaahi koniteina koloa 'a e mâtu'a pisinisi Siaina´ mo ha ni'ihi kehe. Kuo fetu'utaki mai ai ha tokotaha pisinisi Tonga ka 'oku 'ikai ke loto ke fakahâ hono hingoa´ koe'uhi´ ko 'ene hoha'a ki he fakautuutu e hoko 'a e palopalema ko 'eni´ pea ko 'ene ongo'i´ ko e ngaahi pisinisi Tonga´ 'e 'ikai fuoloa mei heni kuo nau mahaia tahataha 'i he founga fakatu'apule'anga 'oku hûhû'aki 'e he kau taukei he mala'e fefakatau'aki lalo têpile´.

Na'e toe fakahâ 'e he tokotaha´ni 'a 'ene tokanga koe'uhi´ ko e 'ikai ke toe malava ke tuku atu 'i ha nusipepa tau'atâina 'a e ngaahi palopalema 'oku hoko 'i he loto'i Kasitomu´ mo e va'inga 'a e mâtu'a pisinisi Siaina´ he 'e fakautuutu ai.

'Oku faka'amu 'a e tokotaha´ ni ke fakahoko leva ha ngâue 'a e Minisitâ Pa'anga´ mo 'ene potungâue´ ki he palopalema´ni.

"'E 'ikai lava ke fai ha fe'au'auhi 'i he mala'e 'o e pisinisi´ kapau 'e kâkâ pê 'a e Siaina´ ia 'i he totongi tute´ 'o ma'ama'a ia kae totongi tute totonu 'a e Tonga´ pea 'i he 'alu ko ia kitu'a 'o fakamahu'inga koloa ai´ pea ma'ama'aange 'a e Siaina´ ia. Ko e me'a leva 'e hoko´ 'e fakataua 'a 'ene koloa´ pea lele lelei 'ene pisinisi´ kae tu'u ta'efakatau e koloa 'a e Tonga´ pea iku ai pê ki he'ene mate," ko hono veteki ia 'e he tokotaha´ ni e palopalema´.

'Oku lolotonga palopelma foki e 'ekonômika 'a Tonga´ pea kuo 'oho'oho e kau pisinisi´ ha ngaahi founga kehekehe 'e ala fai ai ha tupu´.