Fehu'ia e tala ko e tu'a 'a Heimata'ula´
Fa'u 'e 'Ulu'alo Po'uhila

Koe'uhi´ ko e lahi ko ia hono fakaha ko Heimata'ula´ ko e tu'a´ pea ne tu'unga ai hono hu'i 'e he Tu'i´ e tu'unga pilinisi e Tama ko Fatafehi 'Alaivahamama'o Tuku'aho´ 'i Siulai e 1980 pea to'o ai mo 'ene totonu ki he taloni 'o Tonga´ 'oku fai ai hono fehu'ia 'a e tu'unga tu'a 'o Heimata'ula´.

Na'e mali 'a 'Alaivahamama'o ko e 'alo tangata fika 2 'o Taufa'ahau Tupou 1V mo e Ta'ahine ko Kuini Halevalu Mata'aho´ pea mo hono 'ofa'anga ko Heimata'ula Kaho´ 'i he 'aho 21 'o Siulai 'o e 1980 ka ko e pango he ne pekia 'a Heimata'ula ia 'i he 1985 ka ne 'ikai ke 'i ai ha'ana fanau´. Na'e fakanofo 'a 'Alivahamama'o ko e Nopele ma'u tofi'a ia 'o Niua Fo'ou mo Niua Toputapu 'i he 'aho 27 'o Sepitema 1979.

Ka 'i he pekia ko 'eni 'a Ma'atu´ na'e toutou ongona hake ai 'a e lau ko ia na'e mali tu'a 'a e Tama´ 'o pehee ko e 'uhinga ia ne hu'i ai hono tu'unga pilinisi´. Na'e lahi ai e fetu'utaki mai ki he nusipepa ni 'o fekau'aki mo e lau ko 'eni´ ke fakatonutonu he 'oku 'i ai pe e toto'i 'eiki 'o Hemata'ula.

"'Oku 'ikai ko ha tu'a 'eni ka ko e fu'u 'eiki pea 'oku totonu ke lea mai ha taha 'o fakamahino 'eni. Ko 'eku talanoa ni he 'oku ou 'ilo ki he me'a ni he na'e talu 'emau tupu hake 'i Mu'a mo 'emau 'ilo pe," ko e lau ia 'a ha fefine na'a ne pehe ko Seluvaia Solia'i hono hingoa´.

Na'a ne pehee ko e talu hono tala e tu'a 'o Heimata'ula´ mei 'anefe 'o a'u i h'ene pekia´ mo e longo pe 'a e famili´ pea 'oku ne tui he'ikai pe ke lea e famili´ ia he ko e kau me'a anga fakatokilalo. Ko ia na'a ne hohoko mai 'e ia e tupu'anga 'o Heimata'ula´.

Ko Tupou I na'e 'i ai hono foha ko Tevita 'Unga. Na'e 'i ai leva e fanau 'e toko 3 'a Tevita 'Unga 'a ia ko Pilinisi Uelingatonu Ngu mo Laifone pea mo Pilinisesi Fusipala. Na'e 'ikai ke mali 'a Laifone mo Uelingatoni ka na'e 'i ai e fanau tu'utamaki 'e toko 11 'a Uelingatoni Ngu. Ko e lahi taha ai´ ko Hopoate Fua'atonga. Ko Hopoate´ 'oku 'i ai 'ene fanau pea ko e taha ai ko 'Anamalia Kato'one Veiongo Hopoate Kaho 'a ia ko e fine'eiki ia 'a Tu'imala Kaho´. Ko Tu'imala leva 'eni 'oku 'a'ana 'a Heimata'ula´.

Koe'uhi´ na'e 'ikai ke mali 'a Pilinisi Laifone mo Uelingatonu Ngu na'e afe ai e laine e ha'a Tu'i Kanokupolu´ 'o 'alu he fanau 'a Pilinisesi Fusipala´ 'a ia na'e 'i ai e Tu'i ua´.

Fakatatau ki he fakamatala 'o e hohoko 'a e famili 'o Tupou´ (The Tupou Dynasty Genealogy) 'oku ha ai ne mali 'a Ma'atu mo Heimata'ula´ ko e tama ia 'a Tu'imala Kaho ko e kainga mama'o 'o e Tu'i 'o Tonga´ (a lady distantly related to the King of Tonga).

Na'e pehee 'e Seluvaia´ na'e sio tonu ia he ha'ele ange 'a Taufa'ahau Tupou 1V mo e Kuini´ pea pehee ki he Tu'ipelehake´ 'o fekita ki he kui 'a Heimata'ula´, Hopoate Fua'atonga 'i hono me'afaka'eiki´ 'i hono 'api nofo'anga´ pea 'oku 'ilo pe 'e Fale lahi ia e me'a kotoa mo Mu'a.

Na'a ne pehee ko Heimata'ula´ ko hono hingoa ne 'uluaki fakahingoa'aki ia´ ko Seiloni Kaho pea ne ngaahi ia 'e he fefine ko Mumui Kaho 'oku mehikitanga'aki 'e he tama Tu'i´. Na'e 'a'ahi mai 'a e 'eiki lahi mei Tahiti ko Matagialalua Tavana Salmon Anderson 'o ne fai ai ha kole ke 'oange mu'a ha taha konga 'eiki 'i Tonga ni ke ne ohi ko 'ene tama. Ko ia ne 'ave ai 'a Seiloni pea liliu mo hono hingoa´ ki he Heimata'ula.

'I he mate ko ia 'a Heimata'ula´ na'e 'i ai e ki'i fanau 'a Ma'atu ki mui pea ne fakahingoa ai 'e Ma'atu e ta'ahine lahi´ ki he 'uluaki hingoa 'o Heimata'ula´, 'a e Seloni´ ko 'ene kei 'ofa ki ai´.

Na'e pehee 'e Seluvaia´ na'a ne sio tonu pe he ha'eleange 'a e La'aa´ kuo Unga fonua´, Kuini Salote he kaa ki he 'api 'o Hopoate´ 'o na fefolofolai pe. Pea 'oku fakatupu'ita kiate ia 'a e taimi kotoa pe 'oku ne fanongo ai 'oku tala ko e tu'a 'a e 'uluaki mali 'o Ma'atu´.

"'Oku ou faka'ofa'ia hono ta'aki pehe'i hake´ kae 'ikai ke lea mai ha taha he me'a ni ko ia 'oku ou lea ai´ he na'u sio tonu pea 'oku ou 'ilo lelei e me'a ni, na'u ma'u mo'ui mei ai mo tafu afi mo hiko veve ai 'o ma'u e me'i kalasini 'o mo'ui ai 'eku fanau´" ko e lau ia 'a e fefine ni.

Na'e fai e faka'eke'eke holo ki he me'a ni kae pango he 'oku pelepelengesi ia ki he tokolahi pea 'oku 'ikai kenau fie 'asi mai nautolu 'o lea mai he me'a ni.

Na'e pehee 'e he tokotaha ia ko e palopalema´ he 'oku 'ikai ke lau 'a e fanau tu'utamaki´ ia 'i he me'a 'a e hou'eiki´ neongo ko e fu'u toto mo'oni.

Ka na'e pehee 'e Seluvaia ko e launoa e lau ia ko ia´ he ko e taimi ko ee na'e 'ikai ke fai ha mali pea 'oku haa ia he hisitolia 'o Tonga´ mo e ngaahi hohoko 'a Hou'eiki´ 'a e fele 'a e fa'ele tu'utamaki ki he hou'eiki´.