Fakaanga'i Minisitâ ki Muli 'Aositelelia´
fa'u 'e Mateni Tapueluelu

SENE: KUO fakaanga'i 'e he mêmipa Fale Alea 'Aositelêlia ko Bob Sercombe, 'a e Minisitâ ki Muli 'a 'Aosetelêlia´, Alexander Downer, 'i he 'ikai ke ne tali ke fe'iloaki mo e kau Fakafofonga e Kakai´ 'i Tonga´ lolotonga 'ene 'a'ahi ki Tonga he 'aho 17 mo e 18 'o Tîsema ta'u kuo 'osi´.

Na'e fakahâ 'e he tokotaha´ ni ki he Fale Alea 'o 'Aositelêlia´ he uike kuo 'osi´, na'e kaungâ folau mo e Minisitâ ki Muli´ 'i he'ene 'a'ahi´ pea´ ne 'i ai e fakaafe mei he kau Fakafofonga Fale Alea e Kakai´ 'oku nau taki e feinga liliu fakatemokâlati´ ke nau fe'iloaki ka na'e 'ikai ke tali 'e Mr Downer pea 'oku´ ne ne fakame'apango'ia lahi ai.

Na'e lau ai 'e Mr Sercombe ki he Fale Alea´ 'a e konga e 'âtikolo ne lele 'i he Nusipepa Age 'a e Faiongoongo ko Mark Forbes, 'i hono 'ohofi 'e he Fakafofonga Fika 1 'o Tongatapu´, 'Akilisi Pôhiva, e Minisitâ ki Muli´ 'o 'Aositelêlia´.

"'Ne pehê 'e Pôhiva, ko e siolalo mo e ta'etoka'i lahi ia 'a Downer, 'i he 'ikai ke ne tali e fakaafe ke fe'iloaki mo e kau fakafofonga fili 'o e kakai´ lolotonga e 'aho 'e ua 'ene 'a'ahi ki Tonga´.'

"Ko e lau ia kuopau ke u toe muiaki atu he 'aho´ ni," ko Mr Sercombe ia.

Na'a´ ne poupou'i e tukuaki'i 'a 'Akilisi 'o pehê 'oku mâlualoi 'a 'Aositelêlia 'i he'enau 'oho ke poupou'i e temokâlati´ mo e pule lelei´ (good governance) 'i Pâpua Niukini pea mo e 'Otu Solomone´, 'a ia 'oku taki ai 'e 'Aositelêlia e ngaahi konga kau tauhi melino 'a e Pasifiki´. Kae a'u mai ki Tonga ni´ mo e feinga 'a e kau Fakafofonga e Kakai´ ki he liliu tatau pê pea "sîtu'a 'a e Minisitâ ki Muli´ ia," ko e Sercombe ia.

Na'e toe hâ foki 'i he ongoongo tatau, lolotonga e ta'eloto 'a e Minisitâ ki Muli´ ke fe'iloaki mo e kau Fakafofonga Fili e Kakai´, ne 'a'ahi atu ia ki he Tu'i 'oku´ ne tâtâpuni e mîtiaa´ pea ta'efie ke foaki e mafai´.

Na'e toe lau foki 'e Mr Sercombe e konga 'o e tohi 'a e Tama Pilinisi Tu'ipelehake´ ne 'oatu ki he Minisitâ ki Muli´ lolotonga e 'a'ahi tatau pê, 'o kole ke ne fakaa'u atu e le'o 'o e kakai Tonga´ ki he kau taki Tonga´ 'i he'enau fiema'u ke fakahoko ha fakalelei fakapolitikale ki he fonua´. Na'a´ ne pehê kuo ta'u lahi e kole 'e he kakai´ 'a e fakalelei ki he fa'unga´ ka 'oku 'ikai fanongo e kau taki´. 'I he taimi tatau 'e hoko ha fakalotolahi mei 'Aositelêlia mo Nu'usila ke fili lelei ai e pule'anga´.

Ne fakahâ 'e Mr Sercombe ne hili pê e ma'u 'e he Minisitâ ki Muli´ 'a e tohi´ ni mo e 'ikai ke ne loto ke fe'iloaki mo e kau taki e Temokâlati´ pea ongo´ na 'i he Lêtiô ABC 'a 'Aositelêlia´, kuo 'i ai e fakatokanga ki he Pilinisi Tu'ipelehake´ 'e lava faka'ilo ia ki he Talisone 'i he'ene tohi´. Na'e 'osi paaki atu foki 'e he nusipepa´ ni 'a e fakatokanga e Minisitâ Polisi´, Clive Edwards, ki he Tu'ipelehake´ 'e faka'ilo ia ki he talisone he 'oku hala e me'a na'a´ ne fakahâ ki he Minsitâ ki Muli´.

Neongo 'oku 'ikai ko ha tohi fakapulipuli eni ka ko e fehu'i mahu'inga ia pe kohai na'a´ ne 'ave 'a e tatau e tohi 'a e Tu'ipelehake´ ki he Minisitâ Polisi´? Ko e tohi eni ki he Minisitâ ki Muli 'a 'Aositelêlia´ kuo ma'u ia 'e he Minisitâ Polisi 'a Tonga´. 'Oku te'eki foki ke faka'ilo 'a e Tu'ipelehake´ ia.

Na'e pehê 'e Mr Sercombe, 'oku talia lelei 'i he Pasifiki´ e feinga 'a 'Aositelêlia ke fakalelei'i e founga pule 'a e kau taki´ pea ko e tafa'aki fo'ou eni 'oku fakamamafa'i 'e 'Aositelêlia 'i he'enau fengâue'aki mo e tokui motu Pasifiki´.

"Ko 'etau kaunoa 'i Solomone´ 'oku poupoua pê ia 'e he ngaahi fonua´, 'o hangê pê ko 'etau ngaahi tokanga makehe kuo tuk atu ki he tukui fonua kehe´, ka ko hotau kaungâ'api eni - 'a Tonga - 'oku mahino 'oku 'i ai e ngaahi 'îsiu ki he pule lelei´ ai.

"'Oku hanga 'e Nu'usila 'o fokotu'u 'enau kômiti ke faka'eke'eke ki he fa'unga fakakonisitûtone e fonua´ kae lava ke nau kau lelei 'i he tokoni ki he liliu mo e fakalakalaka fakapolitikale´. Kae sîtu'a 'etau Minisitâ ki Muli´ 'a tautolu mei heni. Ko e toki me'apango lahi ia," ko Mr Sercombe ia pea 'osi ai pê 'ene taimi fakamalanga´.