Hae'i ha holisi ka tau mânava!
Fakataha kau Fakafofonga´ mo e kakai´ he lao fo'ou mîtiaa´
fa'u 'e Mateni Tapueluelu

NUKU'ALOFA: "KO E hâ pê matapâ 'oku pehê ke hae'i´, fai mo hae'i ia katau mânava," ko e fokotu'u eni 'a e sôtia mâlôlô, 'a ia ne kau atu ki he fuofua fakataha 'a e kau Fakafofonga Fale Alea e Kakai´ mo e Kakai´ he pô Pulelulu 'o e uike kuo 'osi´ 'i he Falelotu Pasilika´.

Na'e pehê ai 'e he 'Ofisa Taumalu'i Fonua Mâlôlô ko eni´ ko e tûkunga kuo a'usia 'e Tonga´ te ne poupou leva ki ha fa'ahinga ngâue pê 'e fakahoko, kehe pê ke fakafoki mai 'a 'ene tau'atâina ke fili 'i he nusipepa ke ne lau´. Na'a´ ne fakahâ ai ki he fakataha´ 'a 'ene tokanga koe'uhi´ he ko 'ene mo'ui´ 'oku toe si'i ka 'e fua 'e he'ene fânau´ 'a e nunu'a 'o e fa'u lao palopalema 'a e pule'anga´.

Palopalema hâ? Ko e kamata fakataha eni 'a e kau Fakafofonga Fale Alea e Kakai´ mo e Kakai´ ki ha ngâue 'e fai koe'uhi´ ko e mole 'a e tau'atâina 'a e kakai´ ke nau fili he nusipepa 'oku nau fie lau ai´. Talu hono liliu e konisitûtone´ he ta'u kuo 'osi´ mo hono fatu 'o e ngaahi lao fo'ou ai ke ne pule'i e mîtiaa´, mo e tu'u 'a e ongo nusipepa 'oku´ na fakaanga'i e pule'anga´, 'a e Taimi 'o Tonga´ mo e Kele'a´ .

Ko e pango´ he ko e ongo nusipepa eni 'oku manakoataha 'e he kakai´ pea 'oku lau ai 'e he ni'ihi kuo fu'u tôtu'a e fiekau 'a e pule'anga´ he totonu mo e tauatâina 'a e kakai´ ke nau fili pe ko e hâ e fakamatala 'oku nau fie 'ilo ki ai´. Ko e taumu'a e fakataha´ ni ke fakahâ 'e he kakai´ pe ko e hâ honau loto´.

Na'e fakahâ ai 'e 'Akilisi ko e me'a mahu'inga ke 'unu ki ai 'a e tokanga´ 'i he taimi ni´ ko ha founga ke ne fakafoki mai 'a e fo'i tau'atâina ko ia kuo to'o 'e he pule'anga´ mei he kakai´.

Na'e fakamâlô ai heni 'a 'Alani Taione, ko e tangata Tonga kae nofo Nu'usila, 'i hono ui 'o e fakataha´ pea´ ne fakalotolahi ai ki he kakai´ ke nau tu'u 'o fai ha ngâue. Ko e tangata eni ne puke 'e he kau polisi´ 'o faka'ilo ki he'ene tufa e nusipepa Taimi 'o Tonga´ 'i mala'e vakapuna he uike atu´, pea 'oku 'amanaki hopo ai he uike´ ni.

Na'e hâ mei he fakamatala 'a Taione´, ko 'ene tufa e nusipepa Taimi 'o Tonga´ ke fakafepaki'i'aki 'a e fa'ao tau'atâina kuo fai 'e he pule'anga´ ki he nusipepa´, pea ko hono solova'anga´ ko e tu'u 'a e Tonga angamaheni´ 'o fai ha ngâue ki ai kae tuku â e tau'aki fefakaongoongo'aki´.

"Ko e palopalema 'o e 'aho ni´ ko e fefakaongoongo 'aki´. Kuo taimi ke ke tu'u ki 'olunga tangata Tonga 'o fai ha ngâue, he 'ikai ke ke mohemohe pê mo ho'o ta'eloto ki he me'a 'oku fai 'e he pule'anga´ kiate koe´ pea ke pehê 'e fakatau'atâina'i koe 'e ha taha kehe. 'Ikai ko koe pê mo au te ta vete hota palopalema´," ko e fakalotolahi ia 'a Taione ki he kau fakataha´.

Na'e toe pehê 'e Taione 'oku nau mateuteu 'i Nu'usila ke tali ha Minisitâ pê 'e tû'uta 'i Nu'usila ke fakamahino kia kinautolu ko e me'a 'a e pule'anga´ 'oku fai´ 'oku fakapôpula.

Na'e mahino mei hono muimui'i 'e he nusipepa´ ni 'a e ngaahi fakataha 'a e kau Fakafofonga´ mo e Kakai´ he ta'u kuo 'osi´ mo e fakataha ko eni´, 'oku hiki e laumâlie mo e loto 'o e kakai´ (mood) . 'Oku 'asi mataange e ngaahi fakakaukau´ he taimi´ ni pea 'oku 'ilonga e 'ita 'a e kakai´. Ko e faka'ilonga lahi eni 'i ha fonua 'oku anga ai e kakai´ he "ngulungulu fei'umu´."

'I ha fokotu'u ha fefine 'e taha na'a´ ne pehê ko e te u hopo ko ia 'a 'Alani Taione 'i he Pulelulu 'o e uike ni´ 'oku totonu ke 'alu kotoa ki ai 'a e kakai´ ke mahino ki he pule'anga´ 'oku nau poupou ki he me'a´ ni pea he 'ikai toe 'osi ka 'e 'alu ke fakalalahi. 'I he taimi tatau 'e mahino ai ki he pule'anga´ ko 'enau ngâue na'e fakahoko´ 'oku 'ikai poupou'i.

'I ha fo'i nota natula tatau, na'e kole 'e ha tangata'eiki ia ke fokotu'u ki he kakai´ ke 'oua na'a nau toe fakatau ha nusipepa 'i he ngaahi nusipepa kuo tali 'e he pule'anga´ 'enau laiseni´, kae tautautefito ki he Kalonikali´ mo e Tonga Star . Pea ko e konga pê ia 'enau fakahâ ki he pule'anga´ 'oku 'ikai kenau loto ki he'enau tu'ututu'uni mo e fokotu'utu'u kuo nau fai´. 'Ikai ko ia pê kae 'oua 'e toe heka ha taha 'i he vakapuna Royal Tonga kae tuku ke fai mo mate mo ia.

Ne hiki'i 'e ha tangata'eiki ia 'e taha 'a e too´ ki he anga fakafonua´ 'o pehê ke kau atu ki ai mo e 'ikai ke toe ta'ovala ha taha he 'oku kau mo ia 'i he fakapôpula´. Ko e fokotu'u fefeka eni lolotonga e pulonga 'a Tonga´ 'a ia 'oku lahi e 'amanaki 'e tu'utu'uni'i e teunga'uli´ mo e ta'ovala´. Na'a´ ne pehê 'oku kei lahi pê ngaahi me'a ke fakahâ'aki 'e he kakai´ 'enau ta'efiemâlie´.

Ko'euhi´ ko hono ta'ofi 'o e nusipepa 'oku fa'a lau ai´, ne fokotu'u 'e he motu'a Siasi Tokaikolo ia 'e taha 'oku totonu ke 'alu takai pê e kau Fakafofonga´ he ngaahi kolo´ 'o malanga ai he 'oku 'ikai ha toe pepa ke 'ave ai honau le'o´. Na'e pehê 'e he tokotaha´ ni 'oku 'ikai ha taha 'e fehi'anekina'i 'e he Siasi´ ka ko ia koe'uhi´ pê ko e me'a 'oku´ ne taukave'i.

Na'e kole leva 'e ha tangata'eiki 'e taha ke fai ha tohi lâunga ki he Kominiueli´ 'o hangê ko ia na'e 'osi fakahâ 'e 'Akilisi 'i he nusipepa´ ni he ta'u kuo 'osi´ koe'uhi´ ko e palopalema ko 'eni 'oku tau fehangahangai mo ia´.

Na'e tali ki heni 'a e Fakafofonga Fika I 'o Ha'apai´, Fineasi Fûnaki, 'o pehê ko e tokoni 'a e Kominiueli´ 'oku fou ia 'i he sitepu lôlôa pea he 'ikai kenau nofonofo pê pea nau kaunoa mai 'i ha me'a fakalotofonua 'a Tonga ni´, tukukehe kapau 'e hoko ha tau pea ko e toki taimi ia 'e ala mai ai honau mafai´.

Na'e tapou 'a Fineasi´ 'oku fiema'u ia ke sio mai 'a e Kominiueli´ 'oku ngâue e kakai´ he ko e ngaahi me'a kotoa ko 'eni 'oku hoko´ 'oku nau 'ilo'i lelei ka 'e tomu'a ngâue 'a e kakai Tonga´ ke vete honau palopalema´ kimu'a pea nau toki hû mai 'o fai ha'anau tokoni.

Na'e toe fakama'ala'ala 'a e fokotu'u ko 'eni´ 'e 'Akilisi 'o ne pehê kuo 'osi fai e tohi ia 'a e Kautaha ki he Totonu 'a e Tangata´ mo e Temokalati´ ki he Sekelitali Seniale 'o e Kominiueli´ 'i he ta'u kuo 'osi´ ia 'i he ngaahi kaveinga kehekehe pê pea kau ai mo e ngaahi liliu fo'ou ki he Kupu 7 'o e Konisitûtone´ 'a 'eni kuo fakamo'oni huafa ki ai 'a e Tu'i´. Na'e fili ai 'e he Kominiueli´ ha tangata Nu'usila ke ne ngâue ki he tafa'aki ko 'eni´. Ka 'i he taimi tatau 'o hangê ko 'ene fakamatala´ he 'ikai ke fai ha nofo 'o tali ki ha fonua ke ha'u 'o hiki 'a e Tonga´ ki 'olunga mei he'ene tokoto´, ka kuopau ke feinga ia 'iate ia pê ke tu'u, pe ko e hâ pê ha fa'ahinga founga.

Na'e fakamamafa'i ai 'e 'Akilisi 'o ne pehê ko e fakatau'atâina'i 'o e kaha'u´ 'e fakahoko ia he lolotonga´ni pea 'oku fiema'u ai 'a e ngâue fakataha 'a e kakai´. Na'a´ ne fakatâtâ'aki 'a e 'ikai ke tokolahi 'a e kakai´ ne nau kau ki he laka 'i he 1992 ki he Tu'i´ 'o kole ke 'oua 'e tali ke liliu kakai Tonga 'a e mâtu'a Siaina 'e toko 400 tupu. Ko e palopalema ko ia na'e fai ki ai 'a e sio´ 'o makatu'unga ai 'a e laka na'e fakahoko´ kuo 'asi ia 'i he 'aho´ni.

"Ko hota fakatau'atâina'i mei he palopalema ko 'eni´ na'e totonu ke fai ia 'i he ta'u 'e uangofulu tupu kuo 'osi´," ko e lau ia 'a 'Akilisi´.

Kaekehe, na'e 'ohake 'e he kau Fakafofonga´ 'a 'enau ngâue 'oku lolotonga fakahoko fekau'aki mo e kaveinga´ ni 'a ia 'oku kau ai 'a hono faka'ilo 'o e pule'anga´ 'i he ngaahi Lao kuo nau fa'u´.

Na'e fakahâ ai 'e 'Uliti Uata 'oku fiema'u 'a e tokoni fakapa'anga 'a e kakai´ ki he ngâue ko 'eni´ fakataha mo e ngaahi ngâue kehe pê 'i he kaveinga tatau 'oku kei tu'unuku mei he kaha'u´.

Na'e pehê 'e Toketâ Feleti Sevele te na lava atu ki 'Aositelêlia mo 'Akilisi fakataha mo e ongo Minisitâ mo e ongo Nôpele 'i he mâhina katu'u´ 'i ha fakaafe 'a e Fale Alea 'o 'Aositelêlia´. 'I he hili 'a e fakataha´ te na ui leva ai ha ngaahi fakataha mo e kakai Tonga 'i Senê, Pilipeini mo Melipoane´ kenau talanoa 'i he kaveinga tatau pê.