Mei he haua´ mo e penipeni´ ki he tokoni'i e to'utupu´
Fa'u 'e Tevita K. Takitaki

'I he ni'ihi koia na'a nau 'ilo'i 'a 'Aisea 'Ahokovi 'i he taimi na'a ne kei tu'u fakataha ai mo e kau hauá'o penipeni mo fakakina ki he kakai´ 'i he maketi Talamahú, kuo liliu 'a e mo'ui 'a e tokotaha ni 'o ne tali kakato 'a e 'Eiki´ pea 'i he 'aho ni kuo ne hoko ko e taha 'o e kau malanga hoko 'o e Siasi Uesiliana Tau'ataina 'o Tonga 'o Havelulotó.

Ko ha talanoa mo'oni mo faka'ofa 'eni 'a 'Aisea ki he ongoongo sipoti 'a e nusipepa ni fekau'aki mo e vâa'ihala na'a ne fou hake ai 'o iku liliu ai 'e he 'Eikí 'ene mo'ui ke ne 'ofa mo fakataha mo hono fâmilí.

Kaekehe 'oku 'ikai ko e malanga hokó pe ka kuo ne tokoni'i 'a e ngaahi timi 'akapulu lahi 'i Tonga ni pehê ki he kau va'inga kuo nau hiki 'o va'inga mo ako 'i muli 'aki 'ene fale'i fakatekinikale kinautolu mo fakamalohisino'i 'i he fale fakamalohisino Inga Gym 'i Havelulotó.

Ko e timi hau ta'eliua 'a e Toa ko Ma'afú mo e timi senior 'a e Kolisi Tongá 'i he ta'u kuo'osí ko e fua ia mo e ola 'a e ngâue mateaki 'a e tangata ni 'i he fale fakamalohisino Inga Gym.

'Oku ngâue taimi kakato mo Pule 'a 'Aisea 'i he fale fakamalohisino ni 'a ia na'e talu 'ene faifatongia 'i he falé ni talu mei he 1999 'a ia ko e tokoni'i ia 'e he tangata 'akapulu 'iloa 'a e 'Olopeleki mo e Manu Samoa ko Inga Tuingalala.

'Oku taumu'a mo kaveinga'aki 'e 'Aisea mo hono fâmilí 'i he ngaahi 'aho ni '' ko e melinó mo e 'ofa 'oku fêtâfeaki homau ngaahi laumâlié, 'a ia 'oku fakamo'oni kiai 'a Sione 3:16''.

Koe'uhí ko e vâa'ihala ne fou mai ai 'a 'Aisea 'o Havelulotó na'á ne fakakaukau ai ke ne hanga 'o liukava'i 'ene mo'uí pea mo si'aki 'a e fa'ahinga to'onga mo'ui fakakina mo fakamamahi ki he kakaí kae tâfataha 'ene mo'uí 'o fakamoleki 'i he ngaahi me'a 'a e siasí pea mo tokoni foki ki he fonuá, to'utupú pea pehê ki hono fâmilí.

Kaekehe ko e puipuitu'a e mo'ui 'a e tokotahá ni na'á ne tupu hake 'i ha ki'i fâmili masiva 'i Haveluloto 'i he ongo mâtu'a ko Tevita mo Siatua 'Ahokovi 'one hû ai 'o ako 'i he Ako Ma'olunga Liahona 'i he 1982.

Na'a ne nofo mei he ako 'o ma'u uaifi 'i he 1988 mo e fânau 'e toko tolu pea 'i he taimi ko 'eni na'e kamata ke hoko ai ha ngaahi palopalema ki he nofo mali 'a e ongo mâtu'a ni tupu pe ia mei he ngaahi to'onga fakatamaiki 'a e tangata ni.

'' Na'a ku ohi 'aki hoku ki'i fâmilí 'aki 'a e ta'e'ofá, kava malohi tapú mo e faito'o konatapú pea ma iku mavae ai mo hoku uaifí 'i he 1995'', ko e fakamatala ia 'a 'Aiseá.

Na'a ne pehê 'oku 'ilo'i ia 'e he tokotaha kotoa pe 'i he taimi na'a ne kei haua ai 'a ia na'e 'asi 'i he ngaahi naitikalapu, Hahake, Hihifo 'o a'u atu ki Vava'u mo Ha'apai.

'' Ko e ngaahi nanunga 'eni ia 'o e haua pea ko e koloa pe kia au ke ma'u ha me'a ke inu mo ifi 'o tatau ai pe pe ko e maliuana, sipiliti pe valeti 'oku kei inu pe ia mo ifi '', ko e manatu ia 'a 'Aisea.

'' Mâlô mo e 'ofa 'a e 'Eikí 'o fakafou mai 'i hoku tuofefiné mo 'eku ongo mâtuá 'o tâtânaki mai homa fâmilí mo 'ema fânaú kemau fakataha fiefia ki 'api 'i he 'aho 4 'o Tisema 'o e 1999'', ko e manatu ia 'a 'Aiseá.

Na'e fakahâ foki 'e 'Aisea mo 'ene tangí 'i he'ene manatu ki he me'a na'e hokó, na'e hangê hano kinisi ia 'e he 'Eiki 'one tokoto 'i he falemahaki Vaiolá tupu mei ha puke lahi na'a ne fe'ao moia.

'I he'eku 'a hake 'i hoku mohenga 'i falemahakí 'oku ngala hoku 'ofefine lahi mo hoku fohá 'i hoku tafa'aki mo 'ena lea '' Daddy tuku â 'a e konâ he kake mate temau fêfê, temau paea pe?''.

'' Na'e mokulukulu pe hoku lo'imatá mo 'eku lea hake ko e 'osi 'eni 'a e konâ pea fai 'emau lotu 'ou kole ki he 'Eikí kene tokoni'i 'a e palopalema ko 'eni kuo hoko ki hoku fâmilí'', ko e fakahâ ia 'e 'Aisea.

Kaekehe 'i he 2001 na'e fakahâ 'e 'Aisea na'a ne 'alu 'o 'omai hono malí 'o kamata fo'ou hona 'apí 'o lava ai hona foha ki he Kolisi Tonga 'i he 2003, hû homa 'ofefine ki he Ako Ma'olunga 'a Tongá, fika tolu 'oku 'i he Tonga Side School pea ko e si'i tahá na'e toki fâ'ele'i ia 'i he Sapate kuo'osí 'i he falemahaki Vaiolá.

Kaekehe na'e pehê 'e 'Aisea ko e ngaahi to'onga mo'ui kotoa ko'ení na'a ne faí na'a ne kohu pê ia ko e lelei tahá ia mone pehê na'e 'ikai toe ha hia kehekehe 'eku fakahoko pea ne'a 'ikai ke ne toe mahu'inga'ia ia 'i he'ene mo'uí he na'e fe'ao holo pê mo e maté he taimi kotoa.

'' Na'e a'u 'ou mafahifahi 'i he kê mo e konâ holo he ngaahi feitu'u lahi 'i Tonga ni ka na'e kei 'ofa'i pe au 'e he 'Eikí mone fanafana mai 'oku kei lahi pe 'a e taimi 'oku 'oatu ma'au'', ko e lau ia 'a 'Aisea.

Kaekehe kuo hoko 'a e tangata ni ko e tangata malanga hoko 'a e Siasí 'a ia na'a ne malanga 'i he 'aho 10 'o Tisema 'o e ta'u kuo'osí mo e kaveinga malanga '' kapau he'ikai fekita 'a e melino mo e 'ofá pea he'ikai ke 'alo'i 'a Sisû 'i he'etau mo'ui''.

Na'a ne manatu foki ki he'ene fa'a talanoa mo e tokotaha 'oku 'a'ana 'a e Gym, Inga Tuingamala 'a ia na'a ne fa'a fakalotolahi ki ai '' ko e fâmili fiefia ke nofo fakataha 'a e husepaniti, uaifi mo e fânau pea ke tali 'a e 'Eikí''.

Na'e fakahâ 'e 'Aisea na'e 'ohovale lahi 'a Tuingamala 'i he'ene toe ha'u kimui ni mai kuo na fakataha pea na'a ne fakahâ ange ke tokanga ki he lotu mo fua 'a e ngaahi kavenga 'a e siasí he'e ma'u ho tapuaki mei ai.

Talu mei he 'aho koia mo e foaki kakato 'a e ngaahi mafai 'o e fale fakamalohisinó kia 'Aisea pea kuo hoko 'a e fale ni ko e mo'ui'anga kia 'Aisea pea 'oku ne ngâue 'o hangê pe hano falé.

Ko e lao koula foki 'o e Gym kuo fokotu'u 'e 'Aisea '' ke fakamelino 'a e lotó pea ke mu'omu'a 'a e 'Eiki 'i he me'a kotoa pe 'oku tau fai 'i he fale ni''.

Ko e timi 'a e Toa ko Ma'afú, Vainí, Fasi/Ma'ufanga, Kolomotu'a, Kolofo'ou, Mu'a Saints, Havelu Bulldogs, Fanga, Sila Peluuá, Popua, Fatumu, timi U19 'a Tonga ko e ngaahi timi ia 'oku teuteu'i 'e he tangata ni ka na'a ne fakahâ kuopau pe ke fai 'emau lotu kimu'a pea kamata 'a e fakamalohisinó mo e 'osi 'a e fakamalohisinó.

Na'e toe pehê ai 'e 'Aisea'okú ne faka'amu ange mai 'e maa'usia 'e he ni'ihi kuo nau foua 'a e ngaahi va'aihala pehê ni 'a e ngâue 'a e 'Eiki kuo fai ki he'ene mo'ui 'one a'usia ai ha ngaahi 'aho fiefia 'i he lolotonga ni

Na'e faka'osi 'aki 'e 'Aisea 'a 'ene fakalotolahi ki he to'utupú mo e kakai 'o e fonuá ke kei fika 'uluaki ma'u pe 'a e 'Eiki 'i he me'a kotoa pe pea toki fika ua mai 'a e akó pea tolu 'a e 'akapulú mo e sipotí.

'' Kapau 'e 'ikai lelei 'a e akó pea 'e ma'u 'a e mo'ui 'i he sipoti mo e 'akapulú pea ko e ngaahi mo'oni'i me'a ko 'eni kuo 'osi mâa'usia ia 'e he tokolahi 'i Tonga ni'', ko e lau ia 'a 'Aiseá.

Na'a ne faka'osi'aki 'ene pehê 'oku kei lahi 'aupito 'a e ngaahi faingamâlie ki he to'utupu 'o Tongá pea 'oku ne faka'amu ke hoko 'a e fale 'oku ne ngâue ai koha fale ia ke teu'i ai 'a e ni'ihi 'oku nau fakakaukau tenau taumu'a'aki 'a e sipotí.