Fuofua faka'ilo he lao nusipepa fo'ou´
Fa'u 'e 'Ulu'alo Po'uhila

KUO hanga 'e he pule'anga Tonga´ 'o faka'ilo 'a 'Alani Taione ta'u 38 kae nofo 'Okalani, Nu'usila ki he'ene hu atu mo tufa e pepa Taimi 'o Tonga´ 'i Tonga .

'I he pongipongi Falaite´ kuo 'osi´ na'e folau atu ai 'a 'Alani 'a ia ko e tangata ngaue fakamakenika ia 'i Nu'usila ni ki Tonga ki he me'afaka'eiki 'ene tangata'eiki´. Na'a ne to'oto'o atu ai ha nusipepa Taimi 'o Tonga ofi he tolungofulu´ hono lahi´.

Na'e pehee 'e 'Alani 'i ha fepotalanoa'aki telefoni mo ia, 'i he'ene tu'uta ko ia he mala'e vakapuna´ na'e hangee ha haa´ 'a e feinga ange 'a e kakai´ kenau fakatau ha nusipepa meiate ia, ka na'e 'ikai ke ne hanga 'e ia 'o 'ai ke totongi ka ne tufa pe. Ne kau heni e kau 'Ofisa Polisi mo e kau ngaue he Kasitomu´ mo e kakai kehekehe pe ne nau koleange ha pepa.

"Ne u faka'ofa'ia lahi he kakai´ 'enau hoholi mai ki he pepa´ pea kau pe ai e kau Polisi ne nau 'i mala'e vakapuna´. Pea 'oku ou tui au ia 'oku 'ikai ko e kau Polisi ia ko 'eni´ ne nau launga´ mahalo ko ha taha kehe ia...ke 'ilo ai pe ko 'enau fai pe 'enautolu e fatongia´ ka 'oku mahino pe kiate kinautolu e me'a 'oku hoko he fonua´," ko 'Alani ia.

Kaekehe 'i he pongipongi Monite´ na'e paaki ai 'e he nusipepa NZ Herald 'a Nu'usila´ ha taa 'o 'Alani mo e nusipepa Taimi 'o Tonga´ 'i he mala'e vakapuna 'Okalani´ 'i he te u ko ia ke ne puna atu ki Tonga´. Na'e ha ai e fakamatala 'a 'Alani ko 'ene 'alu 'eni ke tufa e pepa´ 'i Tonga´.

Ko e me'apango he ko e efiafi tatau pe ne 'apoo ai e me'afaka'eiki 'ene tangata'eiki´ 'i Vaini. Ne 'ohovale pe kuo tu'u atu e kau Polisi´ ia ke taki e matapule ni 'o fakahu koe'uhi´ ko 'ene hu mo tufa e pepa´ 'i Tonga´.

Na'e pehee 'e 'Alani na'a nau alea ai mo ne fakaha ki he kau Polisi´ ke tukuange ia ke nofo he putu 'ene tangata'eiki´ kae 'oua kuo 'osi e tanu´ ka nau toki ooange he tahaa´ 'e hola ki ha feitu'u. Na'e iku 'o tali 'eni 'e he kau Polisi´ ka nau to'o 'ene paasipooti´.

"Na'a ku fakahaange ki he kau Polisi´ 'oku 'ikai ha'anau totonu 'anautolu 'e taha kenau to'o 'eku paasipooti´ ua ki ai´ 'oku kei 'e'epa e putu´ kuo nau tu'uange, ka kenau toki ooange he hili e tanu´," ko 'Alani ia.

Na'e pehee 'e 'Alani ne hili e tanu e putu´ he pongipongi Tusite´ na'e toe a'u ange e kau Polisi´ ke 'ave ia 'o fakahu. Na'a nau faka'eke'eke ia pea ne 'ikai ke ne tali 'e ia ha fehu'i 'e taha kae 'oua kuo a'uange 'ene loea´. Na'e a'uange leva 'a Sifa Tu'utafaiva 'o nau a'u ai kia Fakamaau Polisi, Salesi Mafi. Na'e kole e kau Polisi´ ke tauhi 'a 'Alani ki Pilisone kae fai 'enau ngaue´ ka ne 'ikai ke tali ia 'e Salesi fakatatau ki he fakamatala 'a 'Alani´.

"Na'e fakahaange 'e he fakamaau´ ia ki he kau Polisi´ kenau oo pe 'o fai 'enau ngaue´ ke vave kae tukuange pe au ia ke u 'alu ki he me'a ne 'uhinga ai 'eku ha'u´ 'a ia ko e putu´."

Na'e pehee 'e 'Alani´ tenau toe sio ki he fakamaau´ he 'aho Pulelulu´ pea 'e mahino mei ai hono faka'aho pe 'e fai e hopo´ 'a fee. Ka ko e tikite 'oku faka'ilo ia ki ai´ 'oku fakalea 'o pehee´ ko 'ene maumau'i e lao 'aki 'ene "tufaki ha pepa muli he pule'anga ni ka 'oku 'ikai ha laiseni 'o maumau ai e Kupu 10. 1 mo 6 'o e lao ki he nusipepa 2003."

'I he tali ko ia 'e he pule'anga´ ke liliu e Kupu e 7 Konisitutone´ na'a ne 'oange ai e mafai lahi ki he pule'anga´ ke fa'u ha lao kenau pule'i'aki e ngaahi nusipepa´. Pea ko e taha e lao ko ia´ ko e 'ikai ke tali ha nusipepa 'oku ma'u 'inasi ai ha tokotaha muli 'o laka hake he peseti 'e 20. Pea koe'uhi´ ko e liliu kakai 'Amelika 'a Kalafi Moala ko e Faipulusi e nusipepa ni 'oku tala ai 'e he pule'anga´ ko e pepa muli e Taimi 'o Tonga´ 'a ia kuo ta'u 'e 15 'ene faifatongia mai he fonua´.

Kaekehe fakatatau ki he fakamatala 'a 'Alani´ 'oku mahino pe kiate ia e lao ko 'eni´ ka ko 'ene feinga 'eni ke tesi'i mo pole'i e pule'anga´ koe'uhi´ ko e fa'ahinga lao fakaaoao 'oku nau fa'u 'o ne to'o ai e tau'ataina 'a e Tonga´ ke lea pe lau ha fa'ahinga nusipepa pe 'oku nau fie lau.

"'Oku ou fiefia pe au ia 'i he me'a ni. Pea 'oku 'ikai ke u ilifia au ia he fehangahangai mo e kau ma'u mafai 'o Tonga´", ko e lau ia 'a 'Alani´.

"Kapau kuo nau to'o 'etau tau'ataina´ pea 'oku totonu ke pole'i e lao ia ko ia´... Ko e kakai kuo mau fetaulaki 'i Tonga ni 'oku nau fakaha mai 'enau ta'efiemalie ki hono ta'ofi e nusipepa´ pea 'oku tonu ke fai ha me'a he 'oku ou manavasi'i na'a faifai pe 'o pehee hifo ai pe e kakai´ 'o fakalongolongo mo tali e lao fakapapeliane 'a e pule'anga´."

Na'e pehee 'e 'Alani na'e 'ohovale e kakai tokolahi ia 'i Tonga he ngaahi me'a na'a ne fakahaange kiate kinautolu ne 'asi he Taimi 'o Tonga´ 'o kau ai e mavae 'a Lupepau'u mo Mata'i'ulua Fusitu'a´. 'A ia 'oku lahi e ngaahi me'a ia 'oku hala ha'anau 'ilo 'a nautolu ki ai.

Na'e lava atu foki 'a 'Alani he 'aho Tusite´ 'o talanoa mo e Talafekau lahi 'a Nu'usila ki Tonga´, 'o ne fakaha mahino kiate ia 'a 'ene ta'efiemalie ki he lao kuo fatu 'e Tonga´ pea 'oku ne fiema'u ke fai 'e Nu'usila ha me'a ki ai he kuo mole e tau'ataina 'a e kakai Tonga´ ke lea mo paaki´. Na'a ne pehee 'oku ne toe sio ki he Talafekau Lahi 'a 'Aositelelia´ he Pulelulu´ ke na talanoa ki he kaveinga tatau pea pehee ki he lau ko ia 'a e Talafekau´ 'o pehee he'ikai ke kaunoa 'a 'Aositelelia ia he me'a fakalotofonua mo fakapolitikale 'a Tonga´.