Loka'i e 'â pea lî e kî
Kolomu 'a Kalafi Moala

'Oku 'i ai 'a e matâpule ko Falisi Tupou na'e kau ia 'i he kau faitohi mâlie mai ki he nusipepa ni, 'i ha ta'u lahi. Ko e 'û tohi 'a Falisi na'e nounou, tauhi ki he poini, pea ne 'ohake ma'u pê 'a e 'isiu mahu'inga 'a ia 'oku fai ki ai ha tokanga. Ka 'i ai ha'ane fehu'i pe ko ha fakaanga, na'e fea.

'I he konga kimui 'o e 1995, na'e lahilahi e felaau'aki fakapolitikale´ he ko e fili Fale Alea 'o e 1996 na'e teu ia ke fai 'i Ma'asi. Ko e taha e kau kanititeiti ki he fili ko 'eni ke fakafofonga'i e kakai, ko e tangata loea mei Nu'usila ko Clive Edwards. Na'a ne kemipeini he kaveinga 'o e liliu´, pea na'a ne poupoua e Temokalati´. 'Oku hâ kotoa 'eni 'i he ki'i tohi fakamatala na'a ne pulusi 'o tufaki ko 'ene kemipeini fili´.

Kâ, na'e pekia 'a e Minisitâ Polisi´, 'Akau'ola, pea fakanofo leva 'e he Tu'i´ 'a Clive, ko hono kaungâme'a pê, ke hoko ko e Minisitâ Polisi. Ko ia ai na'e ta'ofi fakafokifâ 'a e kemipeini 'a e tangata ni pea ne hoko leva ko e Minisitâ Polisi 'i he 1996.

'I he liliu ko ia 'a Clive mei he kanititeiti´ ki he Minisitâ, ne hoko ai ha toe liliu 'a 'ene fakakaukau´, 'o ne hoko leva ko ha tokotaha 'oku ne fakafepaki'i fefeka 'a e feinga liliu´ pea mo e Temokalati´. Na'e hâ 'eni 'i he 'ene ngaahi lea he letio mo e nusipepa, pea pehê foki mo ha ngaahi me'a na'a ne fai 'i he ngaahi ta'u hokohoko mai ko ia´.

Kaekehe, na'e faitohi 'a Falisi ki he nusipepa ni 'o ne 'eke'i pe ko e hâ koaa 'oku liliu ai 'a Clive mei he 'ene tui ko ia na'a ne kemipeini'aki´. Ko e tohi 'eni ki he 'etita´, 'a ia na'e pulusi pea 'ita lahi ai 'a e Minisitâ 'o ne fekau 'ene pule polisi 'i Mu'a´ ke 'omai 'a Falisi ke sio ki ai.

Ko e me'a na'e hoko´ ko e fu'u talanoa lôloa ia, kâ 'i he hû atu 'a Falisi ki he 'ofisi 'o e Minisitâ na'e kaikaila atu ki ai 'a e Minisitâ 'o ne lau atu ki ai: "Fieme'a... fiematamu'a... fiepoto... ko e hâ ho tu'unga 'i he sosaieti ke ke fa ha tohi pehê..." mo e hâ fua.

'Oku mâlie 'a e tafulu 'a e Minisitâ pea mo hono 'eke'i e tu'unga fakasosiale 'o Falisi´, he ko e taha 'eni e makatu'unga 'o hotau Sosaieti´ 'oku fiema'u ke fai hano fakalelei'i´.

Na'e si'i fai atu foki 'a Falisi he tautapa´, 'o ne fakahâ ki he Minisitâ 'oku 'i ai 'ene tau'atâina ke lea, pea 'oku 'i ai 'ene totonu ke 'eke 'a e me'a ko ia´, kâ ne mei tuku kovi 'a e fakataha ni he na'e 'ikai ngata pê hono fakamanamana'i 'o Falisi´, kâ na'e mei fakahû ia kapau na'e ma'u 'e he Minisitâ ha kupu'i lao ke fakahû'aki ia.

Ko e konga lahi 'o 'etau anga fakafonua´ 'oku langa ia 'i he makatu'unga fakasosiale 'a ia 'oku fakakalakalasi: Tu'i, Hou'eiki, Me'avale, ma'olunga mo e ma'olalo, 'eiki mo e te'e, mo e hâ fua. 'Oku hanga 'e he fakakalakalasi ko 'eni 'o fakanofonofo 'a e anga 'o 'etau feohi, fengâue'aki, mo e vâ 'o e tokotaha ki he tokotaha. Pea 'oku fakahoko mei ai e ngaahi fakatu'utu'unga.

'Oku hangê nai 'a hotau Sosaieti´ ha fu'u fale 'oku 'i ai 'a e ngaahi loki kehekehe´, pea 'oku fungavaka 'e fiha. 'Oku vahevahe 'a e ngaahi loki´ mo e ngaahi fungavaka 'o fakatatau ki he tu'unga ko ia 'oku te 'i ai 'i he Sosaieti. Pea 'oku vahe'i mai kiate kita mo hoto fâmili´ 'a e ki'i potu pe feitu'u 'i he fu'u fale ko 'eni ke te nofo ki ai.

'Oku hangê 'a hoto feitu'u kuo 'omai ha ki'i puha 'a ia 'oku loka'i ai kita pea lî e kî ia. 'Oku tapu ke te hû kitu'a mei ai, he ko 'ete lea mo 'ete to'onga kotoa, ke fai pe ia 'i he loto puha´. 'A ia ko e takitaha nofo pe hono feitu'u pe ko hoto puha 'o hivehiva mei ai. Ka 'ohovale kuo te 'alu ki tu'a 'o kolosi ki he fungavaka kehe 'o hivehiva ai, 'oku ui 'eni ia ko e "fieme'a" mo e "fiematamu'a". Pea ko ia ai kuo pau ke lolomi ma'u pe kita ke te "'ilo kita" pea te nofo ma'u hoto feitu'u pe ko to puha, 'o 'oua 'e toe fai ha hû kitu'a.

Ko e me'apango foki he 'oku hangê ko Falisi, 'oku tokolahi e kakai ia kuo maama honau 'atamai´ 'o nau 'ilo e anga hono fakaava e matapâ, pea kuo nau hû kitu'a 'o tau'atâina, pea nau 'ilo 'enau totonu´. Tâ ko e puha na'a nau 'i ai´ ko e nofo pôpula´ ia; ko tu'a ko e totonu fakae'otua ia na'e foaki mei Langi, pea ko e feitu'u ia ke te mo'ui mo ngâue ai.

'Oku lahi mo'oni e lohiaki'i 'o e Tonga he ngaahi 'aho ni, 'i hono faka'ai'ai ke nofo pe 'i hono takitaha feitu'u 'o mate ai he 'oku 'i ai e tapuaki kiate kinautolu koee 'oku nofomate ki he fakanofonofo 'a Ha'a Ma'olunga´. Kuopau pê ke pehê he 'oku manavasi'i 'a Ha'a Ma'olunga na'a toe ha'u 'a e kakai´ ia 'o 'inasi he me'a ko ia 'oku nau tauhi pe ma'a kinautolu Ha'a Ma'olunga´.

Ko e fakanofonofo 'a e 'Otua Mafimafi 'oku mahu'inga tatau e tokotaha kotoa, pea tatau e totonu 'a e tokotaha kotoa pê, pea 'oku tatau e lao´ ki he tokotaha kotoa pê. 'Oiaue! Tonga ê! Tuku â e nofo puha! He 'oku uesia ai 'ete fakakaukau´ mo 'ete mo'ui´. Hû kitu'a 'o manava mo sio lelei ki he maama´ mo e mo'oni, kae tuku â e nofo he fo'i loi.