Na'e kole laiseni e Taimi 'o Tonga´
Loi e tukuaki'i 'a e Potungâue Fetu'utaki´ tokua ne 'ikai ha kole laiseni ia 'a eTaimi´ : Mateni Tapueluelu

'Oku fakahalaki 'e he nusipepa ni 'a e tukuaki'i 'a e 'Ofisi Palêmia´, Information Unit, 'i he 'initaneti´ 'o pehê na'e 'ikai tokua ke kole pe apply 'a e Taimi 'o Tonga´ ia ki ha'ane laiseni 'i Tonga, ka ko e Lali Media pe na'e koleange´ 'a ia 'oku ma'u 'inasi ai 'a Suliana Moala, Mateni Tapueluelu mo Karl Taufateau.

"'Oku mâtu'aki loi mo hala pea toe taki hala 'a e lau ko eni mei he pule'anga´ pea kuo nau kamata pê mo e fehalaaki. Na'e 'osi fakahû 'a e kole laiseni 'a e Taimi 'o Tonga´ ke tufa 'i Tonga 'i he malumalu o e kupu 10(1) 'o e ki'i lao fo'ou ne fatu 'e he pule'anga´," ko e lau ia 'a e 'Etita´, Mateni Tapueluelu.

Koe foomu kole laiseni 'a e Taimi 'o Tonga. (For larger image click here)

"Ko e kupu 10 (1) 'oku´ ne tu'utu'uni kuopau ke 'uluaki ma'u ha laiseni 'e ha nusipepa muli kae toki tufaki pe fakatau atu 'i Tonga ni. Pea ne 'osi maau 'a e ngaahi foomu ne fatu mo tufa pê 'e he 'Ofisi Palêmia´ 'i he malumalu 'o e lao ko eni´ pea ko e foomu ia ne mau fakafonu 'o fakahû 'i he 'aho 7 'o Sanuali´. 'Oku hâ e tatau 'o e foomu ko ia´ heni.

Na'e toe fai foki mo e kole ke fokotu'u ha kautaha fo'ou ko e Lali Media pea na'e 'osi tali ia 'e he Potungâue Fefakatau'aki´. Ko e kautaha ko ia´ 'e ma'u ia 'e he kakai Tonga 'ata'atâ pê 'o kau ki ai 'a Suliana Moala, Mâteni Tapueluelu pea mo Karl Taufateau. Na'a mau fakafonu leva mo e foomu kole 'o ha nusipepa fo'ou ko e Niuvâkai´ ke fakalele ia 'e he kautaha fo'ou´ pea 'e 'ikai lava kalo e pule'anga´ 'o pehê ko e kautaha muli 'o hangê ko ia ne nau feinga ke fai ki he Taimi 'o Tonga´ 'i he ta'u kuo 'osi´.

Na'e fakahoko leva 'a e kole laiseni ki he nusipepa fo'ou´ 'i he malumalu e kupu 9(1) lao ki he ngaahi nusipepa fo'ou´ 'a ia 'oku tu'utu'uni 'e 'ikai lava ke fakalele ha nusipepa ta'ema'u ha laiseni.

Taha ko e laiseni 'o ha nusipepa fo'ou 'i Tonga 'a ia ko e Niuvâkai´ ia. Taha ko e laiseni 'o ha nusipea muli ke tufa 'i Tonga 'a ia ko e Taimi 'o Tonga´ ia. Na'e 'ave fakataha 'a e ongo foomu kole ko eni´ ki he 'Ofisi Palêmia´ 'e he Tauhi Pa'anga Mâlôlô 'a e Taimi 'o Tonga´, Paula Tonga, 'i he 'aho 7 'o e mâhina kuo 'osi´.

Na'e tohi mai leva 'a e pule'anga´ he Falaite atu´ 'o tala mai 'oku 'ikai tali 'a e kole 'a e Lali Media. Ko 'eku faka'uhinga ki ia´ ko e laiseni 'e ua na'e kole 'e he Lali Media, 'a e Taimi 'o Tonga´ mo e Niuvâkai´ 'oku 'ikai ke tali´.

'I he uike kuo 'osi´ ne hâ ai 'a 'Eseta Fusitu'a 'i he TV Tonga fakataha mo 'Akilisi Pôhiva, 'Uliti Uata mo Kamipeli Tôfâ 'o fakahoko ha polokalama kau ki he ngaahi laiseni na'e 'ikai ke tali´. Ne lave ai e polokalama´ 'o pehê ne 'ikai ke toe kole 'e he Taimi 'o Tonga´ ia ha'ane laiseni ka ko e nusipepa fo'ou´ pê 'a e Niuvâkai´.

"Kuo lohiaki'i 'e he Failêsisita´, 'Eseta Fusitu'a, 'a e kakai´ 'i he me'a´ ni. Ke foki mai tokua 'a e tuhu´ ki he Taimi 'o Tonga ´, ko e 'ikai ke tali ke toe foki ki Tonga´ ko e kovi pê ia 'a 'ana. Ko e fa'ahinga loi eni 'e 'alu ta'evakai'i 'i he 'ikai ke tukuange 'e he pule'anga´ 'a e le'o 'o e kakai´ ke ongo atu´. Lolotonga 'enau tukuaki'i 'oku 'ikai ke palanisi 'a e fakahoko fatongia 'a e Taimi 'o Tonga´ , ko 'enau fo'i ongoongo ne tuku atu´ ko e fakatâtâ tonu ia 'o e 'alelo mamio´! Ko e Failêsisita 'o e Ngaahi Nusipepa´ ko 'Eseta Fusitu'a, pea ko ia 'oku fakafatongia'aki 'a hono tauhi e ngaahi lêkooti kole laiseni´. Na'e totonu ke ne 'ilo na'e 'i ai e kole laiseni 'a e Taimi 'o Tonga´," ko ofo ia 'a Mateni´.

'I he Falaite kuo 'osi´ na'a´ ku ma'u ai 'a e tohi mei he Loea 'a e Potungâue Fetu'utaki 'a e pule'anga´, Alfred Soakai, 'o kole mai ke fakapapau'i ange pê 'oku aofangatuku 'i fê 'a e tu'utu'uni faka'etita 'a e Taimi 'o Tonga ? 'I Tonga pê 'i Nu'usila he 'oku nau lolotonga ngâue eni ki he ngaahi nusipepa muli 'oku kole ke fakatau atu 'i Tonga´.

"'Oku anga fêfê 'a e tohi mai e potungâue ko eni´ ke fakakakatoange 'a e fakamatala ka nau sio ki he laiseni 'a e Taimi 'o Tonga´ ka na'a nau 'osi tala 'enautolu ki mâmani na'e 'ikai ke apply 'a e Taimi 'o Tonga´ ki ha laiseni? Ko e toe laiseni hâ leva ia 'oku fai ki ai e ngâue´?

" 'I he uike kuo 'osi´ ne u kau atu ki he Koosi 'Efika 'aho 'e tolu 'a e kau faiongoongo´ ne fakahoko 'i he Lêtiô Tonga´. Ko e koosi eni ne fokotu'utu'u pe ia 'e he Kosilio Ongoongoo 'a Tonga´. Na'a´ ku fakahâ ai ki he ni'ihi e kau ngâue 'a e Lêtiô mo e TV Tonga´ 'a e tatau tonu 'o e tohi kole laiseni 'a e Taimi 'o Tonga´. Ne 'ohovale 'a e ni'ihi ko 'eni´ he kuo mao e fakamatala ne tuku atu 'e he 'Ofisi Palêmia´. Ko e me'a tatau pe ne nau fai 'i he ta'u kuo 'osi´, ko e 'oho'oho mu'a mo e me'a hala´ kae pulia he konga fakamuimui´ ta'efakatonutonu e hala´," ko e lau ia 'a Mateni.

Kuo hamumu e kau taki´ pea kuo hê 'a e tokolahi 'i he feinga ke 'asi lelei ki he kakai Tonga´ mo mâmani 'a e lao mo e ngâue ne kamata'aki 'a e loto 'oku 'ikai ke hangamâlie. Ko e me'a 'a e pule'anga´ 'oku fai´ ko hono valivali lipisitiki mo fakapahapaha hono 'îmisi´ ki mâmani. 'E 'osi e me'a teuteu 'a e Kautaha Samba mo e ivi 'o e ni'ihi ko eni´ hono sani mo viki'i e sisitemi´ ka kuo fu'u lahi pê e fehalaaki´ ke toe 'asi lelei.

'Oku toe fakalalahi´ ko e fatu 'a e tu'utu'uni´ 'aki 'a e fie'eiki´. Ko e palopalema 'o e fie'eiki´ he ko e 'ita 'oku tupu mei he tui 'oku 'ikai totonu ke lea'i au! Ko e tafihu 'oku mapuna hake mei he fo'i ma'u hala 'oku pehê, 'oku 'ikai ha totonu 'a ha taha ke fakaanga'i pe fakatonutonu mai au. Oku 'ikai ko ha tô'onga ia 'a ha kakai ke nau taki mo feohi mo e kakai´. He 'oku fekaukau'aki 'etau nofo´ tautautefito ki he totongi tukuhau´ kotoa 'a e kakai´ ke fakalele'aki e pule'anga´.

Vakai heni ki he la'i tatau 'o e Foomu Kole Laiseni 'a e Taimi 'o Tonga