|
Fokotu'utu'u ke fakahoko fili fakahâloto´ ta'u´ ni
fa'u 'e Mâteni Tapueluelu
KUO fuoloa e malanga 'a e kau teke 'o e liliu fakatemokâlati´ 'i Tonga´ ke fakahâ 'e he kakai´ 'i ha fili fakafonua pe 'oku nau loto ke fakahoko e liliu fakatemokâlati 'i he fa'unga faka-Fale Alea 'o e fonua´ pê 'ikai. Pea 'i he uike kuo 'osi´ ne fakahâ ai 'e he ni'ihi e kau taki 'o e tui Temokâlati´ ki he Taimi 'o Tonga ´ 'oku nau fokotu'utu'u ke fakahoko e fakakaukau ko eni´ 'i he ta'u´ ni.
"'Oku 'osi mahino ia 'e fakahoko e ngâue ki ha fili fakahâloto 'a e kakai´ fekau'aki mo ha liliu fakapolitikale he ta'u´ ni. Ka ko e founga ko ia´ 'oku mau kei fengâue'aki mo e ngaahi NGO 'i muli ki ai. Kapau he 'ikai loto e pule'anga´ ke fai e ngâue ko eni´ te mau fengâue'aki leva mo ha ni'ihi mei muli," ko e lau ia 'a e taki e kau feinga liliu fakatemokâlati´ mo e Fakafofonga Fika 1 Kakai Tongatapu´, 'Akilisi Pôhiva.
'I ha faka'eke'eke 'a e Tu'i´ mo ha faiongoongo mei muli he ngaahi ta'u si'i kuo maliu atu´, na'e fakahâ mahino ai 'e he Tu'i´ ko ha liliu ki he fa'unga 'o e fonua´ 'e fai 'aki ia e loto 'o e kakai´. Ka 'oku 'ikai tokua ke fu'u tokanga e tokolahi ia ki he laulau liliu fakatemokâlati´, pea ko e tokolahi e kau "Temo´" ko e kakai ne tuli mei he pule'anga´. Talu mei ai mo e pole 'a e kau tui fakatemokâlati´ ke fakahoko â ha fakahâloto 'a e kakai´ ke mahino honau loto´, ka ne kole 'e he pule'anga´ 'i Fale Alea ke 'oange mu'a ha taimi ke nau toe fakakaukau ai.
Ka 'i he lau 'a Dr Feleti Sevele ko e Fakafofonga Fika 2 Kakai Tongatapu´ kuo fu'u fuoloa e tatali´.
"Kuo tau a'u tautolu ki he tu'unga 'oku 'ikai ke kei lava 'e he pule'anga´ ia 'o fakapapau'i 'e kei ma'u 'e he kakai´ 'a e me'akai lelei mei he 'aho ki he 'aho. Ko e tôlalo ko eni 'a e 'ekonômika´ he taimi ni´, ko e 'ikai ke lava 'e he pule'anga´ 'o fokotu'utu'u lelei e 'ekonômika´.
"'Oku mo'oni e Tu'ipelehake´. 'Oku 'i ai e ni'ihi ia ko e kau pâsese, ka ko 'enau vahe´ 'oku kalasi 'uluaki ia! Pea vahe ia meia koe mo au! Pea te u fakapapau atu ko e tokolahi e fa'ahinga ko ia´, ka nau tô mai ki tu'a, 'ikai ke 'i ai ha me'a ia 'e lava!
"Ko ia 'oku totonu ke tau fakakaukau'i ko e hâ e tu'unga hoko´ pea fai ha fakahâloto ke fili kâtoa e fa'ahinga 'i Fale Alea´ 'e he kakai´."
Ko e taha foki e palopalema 'o e feinga´ ni ko ha pa'anga ke fakahoko'aki´ e ngâue´. Pea neongo 'oku fa'a tokonia fakapa'anga 'e he Kominiueli´ mo e Pule'anga Fakatahataha´ (UN) ha feinga fokotu'utu'u fakatemokâlati ha fonua, 'oku 'ikai ke nau fa'a mâfana ki ai kapau 'oku 'ikai kau ki ai e pule'anga lolotonga´. He 'e 'asi ia 'oku nau kaunoa fakahangatonu 'i he politikale fakalotofonua. 'I he taimi tatau, 'oku totonu ke fakapapau'i 'oku tonu mo fakafofonga'i lelei 'e he ola 'o ha fakahâloto 'a e loto totonu e kakai´ fakalukufua.
Na'e pehê ai 'e 'Uliti Uata, Fakafofonga Fika2 Kakai Ha'apai´, ka 'ikai ai pê ke loto e pule'anga´ ke fai ha me'a pehe´ ni te nau fengâue'aki kinautolu mo e ngaahi kautaha ta'efakapule'anga mei muli ke fakahoko kae 'oua kuo ngaungaue 'a e pule'anga´.
"'Te mau 'uluaki fakahû ki Fale Alea 'a e fokotu'u fakahâloto´ pea ka 'ikai tali te mau feinga leva ki muli ki he ngaahi kautaha NGO ai ke mau fengâue'aki hano fakahoko pê 'e mautolu ha fakahâloto 'a e kakai´.
"Ka mau 'oatu 'a e ola´ pea talamai 'oku ta'efalala'anga, pea nau ômai â kinautolu 'o fakahoko ha fakahâloto 'e falala'anga´!"
'Oku 'ikai ke 'alu ta'efakaanga'i e ngaahi teke fakatemokâlati ko eni´. 'I he pô Tokonaki´ ne hâ ai e ni'ihi 'o e Kotoa Movement, 'Uhila Liava'a, 'Aisake Tu'iono mo Kamipeli Tofâ 'i he TV OBN 'i ha faka'eke'eke mo Sangstar Saulala, pea´ ne fakahâ ai 'e 'Uhila 'oku 'ikai ke tui 'e hanga 'e he liliu Temokâlati´ 'o 'omai ha lelei. Na'a´ ne fakahalaki mo e tukuaki'i 'o pehê 'oku 'ikai palanisi e Fale Alea´ koe'uhi´ ko e tokosi'i 'a e fa'ahi e kakai´, he ka sai pê e toko hiva ko ia´ 'e malavalava pê 'enau ngâue´. Na'a´ ne fakamamafa'i ai e lelei 'a e ngâue´ (quality) 'i he tokolahi e kau ngâue´ (quantity).
Na'e fakahoko ai foki 'e 'Aisake Tu'iono ha'ane fili e kakai leleitaha 'i Fale Alea he ta'u kuo'osi´, pea ne fili ai 'a 'Etuate Lavulavu mei he Têpile 'a e Kakai´, Minisitâ Polisi´, Clive Edwards, mei he Têpile 'a e Pule'anga´ pea Nôpele Nuku mei he Têpile 'a e Hou'eiki´. Ko e ni'ihi foki eni 'oku nau fakafepaki'i lahi taha e ngaahi feinga 'a e kau Temokâlati´. Ko e tolu'i têpile ai pê eni 'oku fai e fokotu'u ke fili kotoa 'e he kakai´ honau kau fakafofonga ki Fale Alea´.
|
