|
Li'ekina kau langa 'a Wong
fa'u 'e Mâteni Tapueluelu
NUKU'ALOFA: KUO fakahâ 'e he kau Bangladesh 'e toko fitu ne haea mai 'e Dr Sam Wong ke nau langa hono hôtele 'i mala'evakapuna´ 'oku nau li'ekina, ta'evahe, lahi hala he me'akai, hala he vai inu pea 'oku te'eki ke taki ha vai pe ko ha 'uhila ia ki he feitu'u kuo nau nofo ai mâhina nai eni 'e fâ.
Ko e faka'eke'eke eni ne fakahoko 'e he Kele'a´ mo e Taimi 'o Tonga´ 'i he uike kuo 'osi´ mo e ni'ihi 'o e kau Bangladesh 'e toko 32 fakakâtoa 'oku nau nofo "fakaako nofo ma'u" he hôtele ta'e'osi 'o Dr Wong.
'Oku tukuaki'i 'e he kau Bangladesh ko e talu 'enau tû'uta 'i Tonga he 'aho 14 'Okatopa ta'u kuo 'osi´ 'oku te'ekei ke nau vahe. Na'e pehê honau tokoua 'oku lava 'o fetu'utaki faka-Pilitânia´ ne nau fakamo'oni 'i he konitulike mo e fakafofonga 'o Dr Wong 'i Bangladesh te nau vahe US$12 he 'aho pe pa'anga Tonga 'e $22 he 'aho.
Na'e totongi atu leva 'e he kau ngâue 'e toko 32 ko eni´ ha pa'anga 'Amelika 'e US$40,000 ki he tokotaha ke fakakakato 'aki 'enau fea, visa mo e ngaahi ngâue kehe pê. Na'e fakapuna mai leva kinautolu ki Tonga´ ni pea 'ave 'enau paasipooti´. 'I hono 'eke pê 'oku 'i fê 'enau paasipooti´ ne nau pehê 'oku 'i he Potungâue 'Imikuleisoni´ ia.
Ko e tokolahi e kau Bangladesh 'oku 'i he ta'u 20 tupu´. Ko e tokolahi ne nau ngâue langa he ngaahi fonua kaungâ'api 'o Bangladesh . 'Oku 'i ai 'enau nô pea ni'ihi malu'i'aki honau fale´. Pea ka 'ikai tâ, 'e 'ave ia 'e he pangikee´.
'Oku nau pehê ne fakahâ ange ko e 'osi pê ha ta'u 'e tolu 'enau ngâue 'i Tonga ni´ 'e 'oange leva 'e he Tu'i´ 'enau Paasipooti Tonga . Ka ko e alea ne nau fakamo'oni ai´ ko e ta'u pê ia 'e ua.
'I ha 'a'ahi 'a e nusipepa´ ni ki he loto'i hôtele 'o Dr Wong 'o mamata tonu honau nofo'anga´, ne nau fakahinohino 'a e vai 'uha 'oku tânaki he ngaahi fo'i tânaki'anga vai 'oku fakafuofua ne fakataumu'a ki he vaikaukau ka 'oku te'eki ke 'osi.
"Ko e vai ê 'oku mau kaukau ai´, pea toe feime'a tokoni 'aki pê he taimi lahi," ko e lau ia 'a e tokotaha.
Ko e fo'i vai kehekehe 'e tolu pea na'a nau pehê 'oku nau velia pea 'asi mo e ki'i mahaki kili ia he tokotaha 'o kinautolu.
'Oku nau mohe he fungavaka fakatonga hahake´, 'i ha loki 'oku te'eki 'osi hono langa´. Na'e 'ikai ha naunau 'i loto, 'ikai ha matapâ teke pea hala he mohe'anga maau, ka ko e fanga ki'i mohe'anga langa ki 'olunga 'aki e ngaahi kongokonga papa.
"Ko e ngaahi mohe'anga ko eni´ ko e toki 'ai pê ia 'e mautolu," ko e lau ia e tokotaha kae 'â mo tu'u mâmâlie hake toenga 'o e toko toluua´ mei honau takitaha tuliki hangê ha kau tuku vakaa´.
Ne mau hû ki honau loki kuki´, ne 'ikai ke fakatokanga'i 'e he Taimi 'o Tonga´ ha sitou, ka ne faka'ali'ali 'e he kau Bangladesh 'a e fo'i mâ fefeka, ka taa'i 'aki ha pêpê 'e mate pe ia ai, fo'i niu motu'u 'osi fahi, me'i suka na'e toe, nge'esi puha tî, mo e lau'i 'akau vao mo e fua'i'akau vao ne nau paki mei he toumui 'o e hôtele´ 'o kuki ke nau kai.
'Oku 'ikai 'ilo'i e hingoa ia 'o e vao ko ia´, ka 'oku 'ikai 'aupito kai ia 'i Tonga´ ni. 'I hono 'eke kiate kinautolu pê 'oku nau kai e vao ko eni´ 'i Bangladesh , ne pehê 'e ha tokoua 'oku 'ikai ke nau 'ilo 'enautolu e vao´ ka ko e 'ahi'ahi'i pê. Pea ko e taimi ko ia 'oku nau hala ai he me'akai´ 'e kina'ia e ngaahi 'api'uta ofi´ he kole niu motu'u´ pea mo e ngaahi 'api ofi atu 'i mala'evakapuna´ 'i he kole vai inu´.
'Oku faka'ikai'i mamafa foki 'e he Fakafofonga 'o Dr Wong 'i Tonga ni´, 'Etuini Mo'ungaloa, 'a e tukuaki'i 'oku nau hala he me'akai´.
"'Oku fu'u lahi 'enau kai´ mo e me'a ko ia´. Kaekehe, ko e talanoa mo e finemotu'a ko ee´ 'oku´ ne tala mai 'oku 'oange pê 'enau me'akai ka 'oku lahi 'enau maumau'i e me'akai´," ko e lau ia 'a 'Etuini ki he Taimi 'o Tonga´ 'aneafi.
Ko e fefine 'oku 'uhinga ki ai 'a 'Etuini´ ko Rachanida Nimmanop, 'a ia 'oku´ ne tokanga'i 'a e langa e hôtele´. Na'e fetu'utaki 'a e nusipepa´ ni ki ai pea´ ne pehê ke fetu'utaki pê kia 'Etuini he 'oku 'ikai ha'ane lau 'a 'ana.
Ka ko e hâ 'enau me'akai 'oku kai´?
"Ko e laise mo e me'a ko ia´. Kilo 'e hongofulu 'i he 'aho, mo e me'a ko ia´," ko 'Etuini ia.
Fêfê 'enau vahe´? Na'e 'ikai ke faka'ikai'i 'e 'Etueni 'a e tukuaki ta'evahe kuo fai´.
"Sai pê ia he 'oku mei a'u mai 'a Wong... ke settle 'enau me'a´. Na'a nau contract foki kinautolu, 'oku 'i ai honau taki 'o nautolu. Pea ko e siana ia ne tila mo Wong. Pea ko u 'amanaki pê 'e a'u mai 'a Wong he uike´ ni," ko e fakama'ala'ala ia 'a 'Etuini´.
'I he efiafi 'aneafi´ ne toe ma'u 'e he nusipepa´ ni 'a e fakamatala fakamuimui mei he kau Bangladesh 'o pehê, kuo ma'u e fetu'utaki meia Wong 'e 'omai 'enau silini ki he me'akai ka 'oku 'ikai ha vahe.
Kaekehe, 'i mui he hôtele´ 'oku nofo ai ha kau Taileni ia 'oku fakafuofua ki he toko 11 pea´ ne pehê 'e he kau Bangladesh kuo 'osi foki ha kau Taileni 'e toko 17 ai.
Ka kuo fo'i mo e kau Bangladesh pea 'oku nau fie foki mo kinautolu. Na'e lî mai ai 'e he tokoua 'o e tokotaha e kau langa´ ha pa'anga ki he 'akauni 'a e fefine 'oku´ne tokanga'i e langa´, Rachanida Nimmanop, ki Tonga´ ni, kae toki 'alu e tokotaha langa´ ki he fefine´ 'o 'ave mei ai.
'Oku 'ikai lava ke tuku atu ha hingoa 'o e ni'ihi ko eni´ ka ne faka'ali'ali 'e he tokotaha´ ni 'a e la'i sieke fika 186402 ki he nusipepa´ ni 'a ia ne fakamo'oni ai 'a e fefine taki´ ka ne 'ikai ha pa'anga ia he 'akauni ko ia´.
Ko e 'alu eni 'a e kau Bangladesh 'i he efiafi Tûsite´ mo e 'amanaki 'e ma'u ai ha'anau me'akai, ka 'i he hala´ ne nau afe hake ai ki he 'api 'o 'Akilisi Pôhiva´ ke lâunga ka 'oku lolotonga 'i Fisi ia 'i he fakataha pea nau iku ai ki he 'ofisi 'o e Totonu 'a e Tangata´ mo e Temokâlati´. Kuo fo'i mo'oni pê e kau langa´ ni he lahi 'a e tali kuo 'oange´ kae 'ikai mo'oni´ kuo nau kole 'enautolu ke alea'i ha taimi ke nau 'asi ai he TV 'o fakamatala.
Kuo lahi foki e ngahi tukuaki'i kovi kia Dr Sam Wong 'o pehê ko e tangata faihia fakavaha'apule'anga. Ka 'oku hao ki Tonga he kuo foaki 'a 'ene Paasipooti Fakatipilômetika Tonga 'ana 'o 'ikai ai ke ala puke 'i ha fonua.
|
