|
Tuku'aho mo e Totonu´
Kolomu 'a Kalafi Moala
KO E Tu'i Kanokupolu ko ia ko Tuku'aho, ko e taha ia ha tu'i fita'a mo 'ulungaanga fakapapeliane 'i he Ha'a Tu'i 'o Tonga´. Na'a ne hoko ko e tu'i hili 'a e hala 'ene 'eiki ko Mumui 'i he 'aho 27 'Epeleli, 1797. Ko e kuonga fakamamahi lahi 'eni ki Tonga lolotonga 'a e tu'i 'a Tuku'aho, he ko e tangata na'e anga fulikivanu mo fakapo'uli lahi.
Ko e taimi 'eni 'oku ui 'i he hisitolia 'o Tonga´ ko e "Kuonga Fakapo'uli". 'Oku pehe na'e a'u ki he tu'unga ma'ulalo mo'oni 'a e anga fulikivanu 'o Tuku'aho he na'a ne tu'utu'uni 'i he 'aho 'e taha ke tu'usi 'a e nima to'ohema 'o e kotoa 'o 'ene kau sevaniti 'e toko 12. Na'e hala'ata ke 'i ai ha faihala pe kovi 'a e kau ngaue ko 'eni´; ko 'ene fo'i tu'utu'uni pe ia 'a'ana ke fakaha'aki hono mafai lahi pea ke fakafaikehekehe'i koaa 'a 'ene kau sevaniti ko 'eni´ mei he kau sevaniti kehe.
Na'e toe 'i ai mo e taimi 'e taha na'e tu'utu'uni ai 'e Tuku'aho ke tu'usi ua ha fefine koe'uhi pe he na'e 'ita lahi ai. Pea ko 'ene tu'utu'uni´ ke tu'usi vaeua 'a e fefine ni mei 'olunga ki lalo.
Ko e fa'ahinga houtamaki mo fakaehaua ko 'eni ne fakahoko 'e he Tu'i´ na'e hoa pe ia mo e anga 'o e fa'ahinga tui fakapapeliane'o e 'aho ko ia´. Na'e 'i ai 'a e Ha'a Tu'i, Ha'a Hou'eiki, pea Ha'a Me'avale, pea toe 'i ai foki e kau popula, 'a ia na'e 'i ai 'a e tui ia 'oku 'ikai ha nau laumalie. Ne nau hange pe kinautolu ia ko e fanga manu.
Ko e tui fakakalakalasi ko 'eni´ 'oku kei tatau pe ia 'i he kuonga ko 'eni 'i Tonga , ka 'oku ki'i liliu kehe pe. 'Oku kei 'i ai pe 'a e tui 'oku kehekehe 'a e mahu'inga 'o e tangata´, pea ko ia ai 'oku kehekehe 'a e totonu 'a e tangata. 'I he 'ene pehe, 'oku ki'i lahifau ange 'a e totonu koee 'a kinautolu 'i he Ha'a Tu'i, pea hoko hake ai 'a e Ha'a Hou'eiki, pea ko hono toe leva 'oku si'isi'i 'aupito 'enau totonu 'a kinautolu. Pea 'oku toe 'i ai foki 'a e fa'ahinga ia 'oku matu'aki 'ikai pe ke 'i ai ha'anau mahu'inga, 'a ia 'oku nau hala kinautolu mo e totonu.
Ko e taha foki 'eni e tefito'i tui ne lave ki ai 'a e Fakahinohino Lao Lahi, pe ko e Minisita Lao Tokoni 'a e pule'anga´, 'Alisi Taumoepeau. Na'a ne pehe 'i ha faka'eke'eke 'i he makasini Matangi Tonga 'oku 'ikai ke 'i ai ha totonu fakafo'ituitui ia 'a e kakai Tonga .
'I he tui ko ia 'a 'Alisi, ko e totonu 'a e Tonga´, 'oku ma'u pe ia 'i he totonu fakakulupu. 'Oku tau lava foki ke muimui atu ki he faka'uhinga ko 'eni´ 'o mahino mei ai ko kinautolu koee 'oku nau pule pe hekeheka 'i 'olunga he kulupu´, ko kinautolu pe ia 'oku 'i ai 'enau totonu fakafo'ituitui´. He ko e totonu 'a e kulupu´ 'oku huka'i ia ki he totonu ko ia 'a e fa'ahinga 'oku pule´. Pea tonu ai e fakahua: "Ko e lava pe 'a 'Ulukalala, ko e lava ia 'a Vava'u´." Ko e fiemalie pe 'a e Hau, fiemalie ai e toenga´!
Ko e fo'i fokotu'u fakakaukau mo e tui ko ia 'a e Fakahinohino Lao Lahi´, 'oku 'ikai ha'ane faikehekehe 'a'ana ia mo e fa'ahinga tui pe fakakaukau ko ia 'i he kuonga 'o Tuku'aho.
Koe'uhi 'oku 'ikai ha mahu'inga fakafo'ituitui 'o ha taha, ka ko e mahu'inga fakakulupu pe, ko ia ai 'oku 'ikai ha totonu ia 'a e tokotaha ko ia. Ka tu'utu'uni ke tu'usi pe hono nima 'o'ona, pea sai pe ia he ko e tu'utu'uni mei he Tu'i pe ko e Ma'u Mafai Ma'olunga, pea neongo kuo mole 'ene totonu fakafo'ituitui ke kei 'i ai hano nima, 'oku sai pe ia he 'oku 'ikai ke motu ai e nima to'ohema ia 'o e kulupu´.
Ko e fa'ahinga 'uhinga fakapapeliane foki 'eni mo ta'efaka-Kalisitiane, ka ko e tefito 'eni e fa'ahinga faka'uhinga 'oku lolotonga melemo ai 'a hotau kau taki 'i Tonga´. Pea malo mu'a 'a hono fakaha mahino mai 'e 'Alisi Taumoepea e me'a ni ke lava ke tau 'ilo'i ai e tokateline 'oku 'i he 'atamai e kau taki ni. Ko e fehu'i´ pe 'oku fefe nai 'a e tala e tui faka-Kalisitiane he faha'i ngutu 'e taha, kae tala e fakapapeliane he tafa'aki ngutu 'e taha.
'I he kuonga 'o Tuku'aho, na'e toe 'i ai mo ha 'eiki ia 'e taha mei Tokelau, ko Finau 'Ulukalala hono hingoa. Ko e 'eiki ni na'e tatau pe 'ene anga fita'a mo 'ene houtamaki pea mo Tuku'aho. 'Oku pehe 'e ha talanoa na'e fa'a tesi'i 'e Finau 'Ulukalala 'ene ngaahi me'afana 'i hano fekau ha kau tangata ke nau kaka niu, pea lolotonga 'enau 'i 'olunga kuo ne fana'i koe'uhi ke tesi'i pe 'oku sai koaa 'a e 'u me'afana ko ia pe 'ikai.
Ko e kuonga tau 'eni 'i Tonga , pea takimu'a e ongo taki fakapapeliane ko 'eni´ - Tuku'aho mo 'Ulukalala - 'i he moveuveu mo e ngaahi fakaehaua ne hoko 'i Tonga .
Na'e iku foki 'o fakapoongi 'a Tuku'aho 'e Tupouniua, 'a ia na'e tokoni'i 'e Finau 'Ulukalala ke fakahoko e me'a ni 'i ha founga kaka. 'Oku 'ikai ke toe hala 'a e hisitolia ia, he ko e ngaahi founga kaka pe fakapapeliane 'oku fokotu'u 'e ha taki ke fakaehaua'aki e kakai´, 'e toe mate pe taki ko ia´ 'i he founga fakaehaua kuo ne fokotu'u.
|
