|
Teu e hopo hono liliu Konisitûtone´
Hâ e me'a 'e hoko 'o ka ikuna pe fo'i e kakai´ he hopo?
fa'u 'e Mâteni Tapueluelu
NUKU'ALOFA: KUO hanga 'e he ni'ihi kuo nau felotoi ke faka'ilo e Pule'anga Tonga´ ki hono liliu e kupu 7 'o e Konisitûtone´, 'o paasi atu ki he'enau Loea´ ki Nu'usila, Dr Rodney Harrison, 'a e ngaahi fakamatala fakapepa ne fiema'u 'e he'enau loea´ kae fakahoko hono fatongia´.
Na'e fakahâ 'e 'Akilisi Pôhiva ki he Taimi 'o Tonga´ he ho'atâ Falaite kuo 'osi´, ko e toko 130 tupu 'a e kakai kuo nau fakamo'oni ke kaungâ faka'ilo e pule'anga´.
"'Oku kau heni e kau taki lotu, kau 'ofisa kolo mo e kau pule fakavahe, kau fakafofonga mei he mîtia´, NGO hangê ko e FITA mo e Kautaha Totonu 'a e Tangata´ mo e Temokâlati´, kautaha kakai fefine´, 'Atenisi, kau pisinisi, kau Fakafofonga Fale Alea 'e toko fitu 'o e kakai´, tukukehe 'a e ongo Fakafofonga e Kakai 'o Vava'u´ mo e kakai kehekehe pê.
"Ko e Judicial Review eni pea 'e ki'i vave 'a hono fakahoko´. 'Oku 'ikai ke u lava 'o fakapapau'i 'a e taimi 'e fakahoko ai´ ka kuo u 'osi 'ave kâtoa 'a e kakai 'oku nau kaungâ faka'ilo 'a e pule'anga´ he liliu e Konisitûtone´ mo e fiema'u 'a e loea 'oku´ ne fakafofonga'i mautolu´, Dr Rodney Harrison."
'Oku kau heni e kakai mei he ongo Niua´, Ha'apai, Vava'u, 'Eua mo Tongatapu foki pea 'i he tui 'a 'Akilisi´ 'oku kapa e ngaahi sekitoa lalahi 'o e nofo´.
'Oku 'amanaki ke folau atu ai e kau Fakafofonga 'o e Kakai´ ki 'Aositelêlia 'i Mâ'asi, fou hake 'i Nu'usila 'o fakahoko e feinga pa'anga mo fakamatala ki he kakai´ 'a e puipuitu'a 'o e hopo´ ni.
'I he ta'u´ ni, ne pau ke kole laiseni kotoa ai e ngaahi nusipepa´ ki he pule'anga´ 'a ia ko 'ene toki hoko eni koe'uhi´ ko e lao fo'ou´. 'Oku 'amanaki´ ke maau e aofangatuku 'a e Palêmia Le'ole'o´, Clive Edwards, 'i he 'aho´ ni pea 'e mahino ia ko e fê 'a e nusipepa 'e hoko atu´ mo ia 'e tâpuni´.
Kuo maau foki e fakakaukau ia 'a e ni'ihi e kau Fakafofonga 'o e Kakai´, pê ko e hâ e me'a 'e ala hoko kapau 'e mâlohi e ni'ihi kuo nau teu faka'ilo 'a e pule'anga´, pea mo e me'a 'e ngali hoko kapau te nau fo'i.
'Akilisi Pôhiva...
Ko e hâ e me'a 'e ngali hoko pe 'oku totonu ke hoko kapau 'e ikuna e kakai´ 'i he hopo liliu e Konisitûtone´? Pea ko e hâ e me'a ngali 'e hoko kapau te nau fo'i?
"Ka ikuna, ko e 'uluaki me'a´ ke 'eke'i e maumau mo e fakamole 'a e kakai´ 'i hono teuteu'i e hopo ko eni´. Ko e ua´ 'oku totonu ke fakafisi e Palêmia´, Pilinisi 'Ulukâlala Lavaka Ata, Minisitâ Lao´ 'Aisea Taumoepeau mo e Minisitâ Polisi´ Clive Edwards. Ko e 'uhinga e kau ki ai e Minisitâ Polisi´ he na'e 'osi fakahâ 'e he Minisitâ Pa'anga´ lolotonga 'ene fakamo'oni 'i he fakamaau'anga´, ko e teke e 'û me'a kâtoa ko eni´ ko e teke 'e he Minisitâ Polisi´," ko e lau ia 'a 'Akilisi Pôhiva´.
'Oku 'ikai ke tui e fakafofonga´ ni 'e lôloa e hopo´ ni ke fu'u lahi e fakamole´ ka 'oku fiema'u ha fo'i sino'i pa'anga ki he ngahi ngâue kehekehe 'e hokohoko atu he kaha'u´.
"Na'e fai foki e feinga ki he Tu'i´ ke 'oua 'e fakamo'oni ki hono liliu e Konisitûtone´. Pea na'e totonu ke mahino ki ai e loto 'o e kakai´ mo 'enau 'uhinga´ he na'e fai e laka ko ia´ ki mu'a pea toki fakamo'oni´. Kapau na'e a'u ki ai e Tohi Tangi 'a e kakai´, pea fai e hopo ko eni´ 'o liliu 'e he Fakamaau'anga´ 'a e me'a na'e fakamo'oni ki ai´, 'e mahino ai e ta'efalala'anga 'a e Tu'i´."
Na'a´ ne pehê foki neongo 'e pehê 'e he ni'ihi 'oku hala e kau fale'i ki he Tu'i´, ka 'e 'ikai hao e Tu'i´ mei hono tukuaki'i´, ne tonu ke ne fai 'aki 'ene fakakaukau lelei´ pe ke ne ui ha kau fale'i mataotao mei muli.
Fêfê kapau 'e fo'i e kakai´ he hopo´?
"Ko u tui au he 'ikai ke fo'i! Ka kapau 'e fo'i, ko u tui fakapapau 'e 'i ai e 'û actions ia 'e muimui mai ai. Pea 'e muimui pê e ngaahi actions ko ia´ 'i hono 'alunga totonu, 'o 'alu pê 'o hoko ai e fo'i moveuveu! Ka 'ikai lava ta'ofi 'e he pule'anga´ 'e 'i ai e moveuveu ia 'e hoko."
'Uliti Uata...
Ka ikuna e hopo´ ko e hâ e hoko atu´?
"'Oku totonu ke fakafisi leva 'a e Palemia´, Minisitâ Lao´ mo e Minisitâ Polisi´, pea 'eke'i e fakamole ki he hopo´."
Na'e pehê 'e 'Uliti na'e 'i ia e 'uluaki liliu ki he kupu 7 'o e Konisitûtone´ 'o fakakau e ngaahi me'a fakapulipuli 'a e pule'anga´ he pau ke faka'apa'apa'i 'e he tau'atâina 'o e mîtiaa´, ka na'e 'ikai ke uesia ai e tefito'i tau'atâina´ ia. Ka ko e liliu ko ia ki mui ni´ 'a ia 'oku 'amanaki ke hopo'i´, 'oku uesia mo'oni ai e tau'atâina 'a e Tonga´ ke lea´ kae pehê ki he ongoongo´ he 'oku lêsisita e nusipepa´ ki he pule'anga´ he taimi´ ni pea 'i ai e totonu 'a e Palêmia´ ke ne sivi'i e kakano 'o ha nusipepa.
Na'a´ne pehê 'oku fepaki e liliu ko eni´mo e ngaahi kupu kehe 'o e Konisitûtone´ pea 'oku 'i ai e mafai 'o e Fakamaau'anga´ ke ne fakafoki ha fa'u lao 'oku fepakipaki mo e Konisitûtone´.
Ka 'e fêfê kapau 'e fo'i ai pê e kakai´ he hopo´ ni?
"'Oku saiange ke mau mâlohi 'i ha'a mau fo'i! He ka fo'i, 'e pau ke kumi e kakai´ ia ki he tau'atâina´ he 'oku fakanatula pê ia. 'Oku hangê natula 'o e tau'atâina´ ko e vai´. Kuopau ke tafe ia mei he ma'olunga´ mei he mo'unga´, pea 'e 'ikai ke tu'u kae 'oua kuo´ ne ma'u ha toka'anga nonga. Pea te ne keli e kelekele´, fahi e maka´ mo e mo'unga´ kae 'oua pê kuo a'u ki ha toka'anga mâlie´."
'I he'ene fakafuofua´ ko hono kalofi 'o e moveuveu fakasôsiale´ ke ma'u pongipongi e fakamaau totonu´ pea 'e saiange ia ki he Tu'i´ mo e kakai´.
Na'a´ ne toe pehê foki 'oku hâ vaivai e pule'anga´ ko e mavahe 'a honau taha tonu, 'a e Tama Tu'ipelehake´, 'o tuhu'i e vaivai'anga 'o e fa'unga lolotonga´ mo poupou'i ke hâ e le'o 'o e kakai´ 'i hono fakalele 'o e fonua´.
Dr Feleti Sevele
Hâ nai e me'a 'e hoko ka ikuna e hopo´?
"Kuopau ke 'uluaki totongi e fakamole´. Ka ko e fehu'i ko ê 'a 'aku´, ka totongi 'e he pule'anga´ ko e totongi foki ia 'e he kakai tukuhau´. 'Oku totonu 'i he tui 'a 'aku´ ke totongi ia 'e he kakai ko ê na'a nau teke 'a e me'a ko ia´. Ko e taimi eni ia 'o e me'a ko e accountability."
Na'e pehê 'e Feleti 'oku 'i ai e ngafa fakafonua e kau taki´ pea ka nau fakahoko ia 'e 'i ai e kaha'u lelei 'o e fonua´. Ka ne 'i ai e tokosi'i 'i he kau taki´ ne nau teke 'enautolu 'a e liliu Konisitûtone´, "'aki e 'uhinga hala!
"Pea 'oku 'ikai toe loi ia, na'e fai 'aki e taaufehi'a mo e feinga'i ke fakafihia'i e Taimi 'o Tonga´ . Mo e 'ikai ke nau loto ke hanga 'e he Taimi´ mo e ngaahi ongoongo´ 'o 'omai e ngaahi me'a 'oku totonu ke tau 'ilo´ kae tautautefito ki he'enau tônounou´.
"Ka ikuna, fiema'u kinautolu na'a nau teke 'a e me'a ko eni´ ke nau totongi e fakamole´.., pea fekau ke nau mâlôlô â ki 'api; 'a e kau minisitâ, kamata mei he Minisitâ Lao´ mo e kau taki e pule'anga´ na'a nau hanga 'o taukave'i 'a e me'a ko eni´."
Na'e pehê foki 'e Feleti´ 'oku fakamâ e fonua´ he liliu Konisitûtone´ pea kuo lea 'aki ia 'e he 'Amapasitoa 'Amelika ki Tonga´ 'oku 'ikai totonu ke lao'i e totonu ki he lea´ he ko e totonu ia 'a e tangata.
Ka ko e Tonga fêfê te tau sio ki ai he kaha'u´ kapau 'e fo'i ai pê kakai´ he hopo´?
"Ko 'etau 'alu ia 'atautolu ki he tu'unga fakatu'utâmaki, 'oku 'ikai ke toe loi ia. Ko 'etau 'alu ia ki he me'a ko e Police State. Kapau te nau mâlohi heni (pule'anga´), ke 'ilo e me'a 'e hoko atu´, he 'ikai ke toe ngofua ke tau toe fakataha kitautolu ki ha feitu'u. Te nau toe feinga kinautolu ke tu'usi mo e kupu 8 pea 'e fatu mai e ngaahi lao he kupu 7 fo'ou´ 'e toe fakatu'utâmakiange ia."
Na'e toe fakaanga'i foki 'e Feleti 'a e 'oho 'a Tonga ke kau 'i he feinga'i ke tauhi e melino´ mo fokotu'u ha pule'anga fakatemokâlati 'i 'Iulaaki.
"Kuo tô 'a e fu'u taki tikitato ai´ pea ko e taumu'a he taimi ni´ ke fili 'e he kakai 'Iulaaki´ hanau pule'anga fakatemokâlati. Ko e fehu'i´, ko e hâ 'oku tau lele ai 'o kau he me'a 'a e fonua ko ee´ ka tau fakakuikui mei he me'a 'oku fiema'u hotau kakai´ tonu! Ko e me'a ia 'oku ou ui ia 'e au ko e fâlesi!
"Ko e fakatupu houhau ia ki he 'Otua´. He 'oku tau ô ke to'o e pilau mei he mata e kau me'a ko ee´, kae fêfê 'a eni! Tau 'uluaki 'ai kitautolu, kapau 'oku mo'oni ko e fonua eni na'e tuku ki langi."
Na'a´ ne pehê foki 'oku fakafisinga'i mamafa 'e he kau taki 'o Tonga´ e fakaanga mai 'a Nu'usila mo 'Aositelêlia´ ka 'oku 'i ai 'etau fetu'utaki he 'oku 'i ai e kau Tonga ai 'oku lî pa'anga mai. Ka 'oku tau kau fefeka ki 'Iulaaki ka 'oku 'ikai ha'atau kaunga pe fetu'utaki.
"Ko 'eku lau´ he kui hotau kau taki´."
Na'a´ ne pehê ai kuo 'osi fakapâ e ni'ihi e kau fakafofonga´ ki he ngaahi NGO 'i muli ke fakahâ 'e he kakai´ honau loto´. Pea kapau 'e fakahoko ha fakahâloto pea pehê 'e he kakai ke tauhi e fa'unga lolotonga´ pea "...mate atu â e kau temo´ ia, pea kapau 'e pehê ke liliu pea longo â e kau te'epato´ ia, kae fai ki he loto e kakai´."
|
