|
Totu'a e tanaki pa'anga 'a e Tokaikolo´
Fa'u 'a Taina Kami Enoka
Koe'uhi´ 'oku lahi e ta'efiemâlie lahi mo e ngulunglu 'a fei'umu 'a e ni'ihi 'o e kainga lotu 'o e Siasi Tokaikolo 'ia Kalaisi´ 'i he ngaahi founga ngâue kuo fakahoko 'e he Palesiteni e siasi´, Faifekau Toketâ Liufau Saulala, na'e fai ai ha faka'eke'eke holo 'a e nusipepa ni ki he ni'ihi e kaingalotu ni.
'Oku kau ki he ngaahi ta'efiemâlie´ 'a e Kâtoanga Siupeli na'e fakahoko 'i Nuku'alofa 'i Tîsema, 'o pehê na'e hoko 'a e kâtoanga ni ia ko e me'a fakafâmili ia 'a e kau Saulala´, 'o hû ai mo e fai'aho ta'u 21 'a e 'ofefine 'o Liufau´, ko Apoinita. Fakahoko 'a e Siupeli´ kuo toe kâtoanga'i 'a e Fa'ê 'o e Ta'u´, 'a ia na'e ma'u ia 'e he hoa 'a Liufau´, ko Falamoni.
'Oku toe tukuaki'i 'e he ni'ihi ko e 'api tonu 'o e palesiteni´, 'oku pehê 'oku nonofo ai 'a e foha 'o e Palesiteni´ mo hono fakasuva, 'a ia na'e fâ'ele ki ai. Pea 'oku muhu 'a e kakai´ 'o pehê 'oku nau loto ke fetongi 'a e palesiteni´, ka e 'alu hake 'a e sekelitali´ ko Faifekau Sione Havili Maile 'o hoko atu hono tataki fakalaumalie e siasi´.
" 'Oku pehê kapau 'e mavahe 'a Sione Maile (sekelitali 'o e siasi), 'e 'alu ia mo e pêseti 'e 95 'o e siasi´," ko e lau ia 'a e tokotaha.
Ka 'i he fetu'utaki 'a e nusipepa ni ki he taha 'o e mêmipa 'i he Siasi´, na'a ne pehê ko e lâkanga 'o e palesiteni´ 'oku ma'u ia 'e he tokotaha 'o a'u ki he'ene mate. Pea 'oku 'ikai ke hangê ko e Siasi Uesiliana´ 'o mâlôlô 'i he ta'u 70, pe ke fili 'i he ta'u kotoa.
Na'e fakahoko ha faka'eke'eke mo e mîsinale na'e ngâue ta'u 'e 30 'i Papua Niukini, ko Pîsope Sione Taufa, 'a ia na'a ne kaungaa fokotu'u 'a e siasi´ ni fakataha mo Senituli Koloi, kuo ne 'osi pekia´. Na'e pehê 'e Sione na'a na folau ki 'Eua pea 'osi e malanga 'a Senituli´ na'e 'aluange 'a e tokotaha 'o fakahoko ange ke ôange ke kai fakaafe.
"Na'e pehê 'e Senituli ia, 'oku 'ikai ke mou 'ilo ho'omou pakupaku´," ko e lau ia 'a Sione´ mo 'ene pehê, 'oku fu'u tôtu'a 'a e tânaki pa'anga 'a e Siasi Tokaikolo´. 'Oku 'ikai ke nofo 'a e Siasi´ ki he kaveinga na'e fokotu'u ki ai.
Kimu'a pea mâlôlô 'a Senituli´, na'a ne faka'amu ke tanu ia pea tukuange 'a e kakai´ ke nau tau'ataina.
"Ko e tûkunga 'oku fai he taimi ni, 'oku fu'u hiki 'aupito 'a e palesiteni´ ki 'olunga. Ko e koloa´ 'oku tuva, pea tuva mo e ngaahi me'a kehekehe," ko e fakamatala ia 'a Pisope Sione Taufa´. Pea ko e hou'eiki´, 'oku hiki mo ia ki 'olunga 'aupito. Kuo mole 'a e tu'unga na'e tonu ke 'i ai 'a e siasi."
Na'e hâ 'i he ngaahi polokalama 'a e siasi´ 'i he televisione´ 'a e fu'u koloa mo e me'a kehekehe, pea tanaki atu ki ai 'a e koloa ne tanaki 'e he kakai mei he siasi 'i muli 'o nau oo mai mo ia.
" 'Oku ou ongo'i, pea 'oku fu'u tôtu'a," ko e lau ia 'a Sione.
Felâve'i mo e me'a'ofa pa'anga na'e foaki ki he Tu'i´ mo e ni'ihi 'i hono Fale´, na'a ne fehu'i pe 'oku nau toe feinga nautolu ke fakakoloa'i 'a e fale koloa'ia taha 'i Tonga ni.
Neongo 'oku ne kau 'i he tokotaha motu'a taha 'i he Siasi´, ka na'e 'ikai ke tauhi ange ki ai e siasi´ ia. Ko e Tohitapu ko ê na'e paaki makehe ki he Siupeli 'o e siasi´, na'e tufa ia ki he kakai e ni'ihi ka na'e 'ikai ke a'u ange ki ai e tufa Tohitapu´ ia.
Felâve'i mo e lâkanga Palesiteni 'o e Siasi´, na'a ne pehê 'oku 'i he mafai 'o e kakai´ ke fili fakataha mo e lâkanga 'o e sekelitali´.
" Ka 'oku 'ikai ko ha tu'unga ia 'oku tukufakaholo," ko e lau ia 'a Pîsope.
Felâve'i mo e kâtoanga Siupeli´, na'a ne manatu ai ki he hoko 'a e Siupeli 'i Tonga ni, pea ne hanga 'e he La'aa kuo Too´, Kuini Sâlote 'o tukuange 'a e kau pôpula´. 'I he manatu 'a Sione´, na'e ô e kau pôpula´ 'o 'uma ki he 'â maka 'i palasi´ mo fai e fakamâloo´.
" 'Oku kehe eni ia, he 'oku a'u 'a e kakai´ ia ki he kisutahi´," ko e lau ia 'a Sione mo 'ene kata´. Pea kuo lau mano pe 'a e pa'anga 'oku foaki ma'a e Fale 'o e Tu'i´, pea a'u ki he fe'auhi 'akapulu ki he Ipu 'a Lavengamâlie´. 'Oku ne fehu'ia pe ko e pa'anga fua ia mei fê.
'I he fakahinohino 'o Sîsû, na'a ne pehê ke tokanga na'a mou 'efihia he koloa´. Pea ko e taimi na'e ifi ai 'a e talupite´, na'e ô e kakai ta'e'i ai ha'anau koloa, ka e ha'u e manu´ 'o kai e koloa´ fakataha mo e kakai´.
"Pea 'oku ou manavasi'i, na'a 'efihia ha ni'ihi he tokanga ki he koloa´, 'i he 'alu ki Hêvani´," ko e lau ia 'a Sione.
Ko Sione na'a ne fakapa'anga 'a hono langa 'a e Falelotu Fe'ofa'aki´ 'i Malapo´, pea 'oku ne pehê na'a ne ako 'a e me'a lahi lolotonga 'a 'ene ako 'i he Kolisi ko Tupou´, me he taha 'o e kau misinale fuoloa, ko Misa Peesi.
Na'a ne ako'i ia ke mo'ui fakapotopoto 'i he me'a kotoa. Ko Sione na'e 'alu ki Papua Niukini, 'i he'ene ngâue fakamisinale 'i he Siasi Uesiliana´ 'i he 1946 ki he 1976.
'I ha fakamatala ia 'a ha taha 'oku ne vâofi 'aupito mo e fâmili 'o e Palesiteni´, na'a ne pehê ko e koloa´ 'oku tufa ki he kakai´ pea 'oku kau 'a Liufau mo Falamoni 'i he ongo mâtu'a 'oku na tokanga ke tauhi 'a 'ena kakai´.
"Ka 'i ai ha fa'ahinga me'a 'oku tokanga ki ai ha taha, 'oku ne ongo'i tau'ataina ke ha'u 'o kumi tokoni ki a naua. 'Oku te'eki ai ke u sio ha ongo mâtu'a 'ofa mo fai totonu 'i hona fatongia."
Na'a ne pehê ko e ta'u 'aki eni 'e tolu 'a e loto 'a e Siasi´ ke foaki 'a e Fa'ê 'a e Ta'u ma'a Falamoni mo 'ikai pe ke ne tali.
'Oku ne pehê 'oku 'ikai ke ne 'ilo pe ko e hâ 'a e 'uhinga 'oku nofo ai e kakai´ 'o lau ai kia naua´, he 'oku na tokanga 'aupito ki hona fatongia´ pea kapau 'oku 'i ai ha'anau palopalema,´ pea ke nau tokanga ke nau fakalelei'i.
Kaekehe, na'e fakahoko ha fetu'utaki 'a e Taimi 'o Tonga ki he Palesiteni e Siasi´, Liufau Saulala ka na'e pehee 'e he'ene sekelitali´, ko Naite, te ne toki fakahoko ange ki ai 'a e fiema'u ke fai ha faka'eke'eke mo ia´, ka ne toki fetu'utaki mai.
Ko e pango ne a'u 'o 'ave e pepa ni 'o paaki´ 'oku te'eki pe ke fetu'utaki mai e Palesiteni´ ia.
|
