Ko e hâ me'a 'e ngali hoko ka liliu fakapolitikale 'a Tonga ?
fa'u e Mateni Tapueluelu

NUKU'ALOFA: KUO lahi e fehu'i pe ko e hâ ha lelei 'e hoko kapau 'e liliu fakapolitikale 'a Tonga 'o fili 'e he kakai´ e kau Taki´, kau ai e kau Minisitaa´, Palêmia´, kau Nôpele´ mo e kau Fakafofonga e Kakai´ 'a ia tenau 'i Fale Alea´?

'I he vakai 'a e ni'ihi ka hoko e liliu´ 'e 'ikai ha fu'u fakalaka ia he ko e 'atakai tatau pe 'e hoko ai e liliu´. 'E lava pe ia ke toe koviange. Ko e anga eni ia e vakai 'a e tokotaha 'oku´  ne teke 'a e liliu fakapolitikale´ 'o Tonga´, Samuela 'Akilisi Pohiva.

"Ka hoko e liliu fakapolitikale´ 'i Tonga 'o lava lelei ai e kakai´ ke nau pule'i e ngaahi tu'utu'uni fakapolitikale´ 'e 'otometiki pe e hoko e ngaahi liliu faka'ekonomika´," ko 'Akilisi ia.

Ko e kongakonga lalahi eni 'en fakafuofua´.

Politikale mo e 'Ekonomika :

Ko e fokotu'utu'u faka-Politikale mo e fokotu'utu'u faka-'Ekonomika´ kuopau ke na fengaue'aki makatu'unga 'i he ngaahi tefito'i mo'oni faka-Temokalati kae lava ke fakatonuhia'i mo fakahoko 'a e ngaahi fokotu'u fakakaukau 'oku ha atu 'i lalo.

1). Tu'usi e vâhenga ua kotoa pê 'a e kau Minisitaa´. He 'oku nau vâhenga laumano 'i honau tu'unga ko e kau minisitâ pea toe vâhenga lau mano 'i honau tu'unga ko e kau Fakafofonga ki Fale Alea. 'Oku 'osi tu'utu'uni pê he Konisitutone´ kuopau ke hoko e kau minisitaa´ ko e kau Fakafofonga ki Fale Alea. 'E hao ai e pa'anga lahi.

2). Ko e kau Minisita kotoa pê 'oku nau toe mêmipa ha Poate ke to'o e lakanga ko ia´ 'o tu'uaki ki tu'a. 'E lahi ai honau taimi ki honau lakanga fakaminisitaa,´pea 'e tufotufa ai e faingamâlie ma'u ngâue ki he kakai e fonua´ ke fea e ma'u ngâue´.

3). Toe fakalelei'i e founga ma'u pa'anga folau ki muli 'a e kau Minisitaa´ pea tu'usi mahino ke 'oua na'a toe ma'u pa'anga folau ha mali ha minisitaa 'i ha'ane folau fakataha mo hono hoa´.

4). To'o e vâhenga 'o e kau Nôpele´ kae 'oua kuo fakatonuhia'i 'enau vahe´ $7,000 tupu he ta'u´. Kuopau ke ma'u e maa´ he kakava ka e 'ikai fakava'e 'i ha ikuna ha tau 'i he ta'u 'e teau tupu kuo 'osi´.

5). Tamate'i e ngaahi Misiona Tonga 'i muli´ he 'oku lahiange 'enau fakamole´'i honau 'aonga´. Fakafoki mai mo e kau ngâue ai´ he 'oku nau vahe laukilu ka 'oku fakafehu'ia pe 'oku fenâpasi e fakamole´ mo e ngâue 'oku nau fai´. Fakatau atu e ngaahi koloa mo e fale ko ia´ 'o fakahuu e pa'anga´ ma'a e kakai´.

6). Tamate'i mo 'Atalanga, he 'oku 'ikai mahino hono 'aonga´ ka 'oku lahi mo e fakamole ki ai´. 'Oku 'i ai mo e fakamatala 'o pehee ko e 'api´ 'oku lesisita ia he Tu'i´ ka 'oku fakapa'anga hono fakalele´ 'e he kakai tukuhau e fonua´.

7). Fakapekia e ngaahi poloseki 'a e Tu,i´ pe ko e pule'anga´ 'a ia 'oku fakamole laui miliona kae 'ikai ha ola 'e ma'u mei ai,´ hangê ko e fakatau kelekele 'i Hauai'i.´Kuo lakahake 'i he T$3 miliona e fakamole ka 'oku te'eki ma'u mei ai ha me'a. Ko e kelekele ko 'eni´ kuo lahi e fetu'utaki mai 'oku mate ia he lahi e kemikale kuo ngâue'aki ai´. 'E kau atu ki ai mo e kelekele mo e maketi 'i Ha'amoa´ he 'oku tuletule mate mo ia.

8). Fakapekia e Royal Tongan Airlines he 'oku fu'u fakamole ka he 'ikai toe tupu ia. 'I he lolotonga´  ni 'oku lele mole pe ka 'oku toe fiema'u mai ha $20 miliona. Kole ha lisi 'inasi he 'Ea Nu'u Sila´ 'o kamakamata mei ai. Fakamalohi'i mo fakalelei'i e fepuna'aki fakalotofonua´.

9). 'Ave 'a e MV Lomipeau´ 'o haka ke liliu ukamea na'a ma'u ai ha sêniti pea vakai'i na'a lava ke fai ha me'a tatau ki he MV Olovaha´mo e Fuakavenga.

10). Fakalelei'i 'a e sisitemi tukuhau´ mo e tute´ pea fakamâ'opo'opo fakalelei 'a e Potungâue Kasitomu´.

11). Hiki mo e Potungâue Palani´ ki he Potungâue Leipa mo Fefakatauaki´ pea liliu ia ko e Va'a Palani Fakalakalaka Faka'ekonômika.

12). To'o e ngaahi fale 'a e pule'anga´ 'o fakalele fakataautaha pea tukuange e kau ngâue fakapule'anga kuo 'osi 'i ai pê honau 'api kenau nofo ai ke takitaha foki ki ai. Kuo tokolahi e kau ma'u 'api ka 'oku nau tuku atu ia ke nofo totongi mamafa kanau nofo ma'ama'a nautolu he fale 'oku fakapa'anga 'e he kakai´.

Pule'anga

1). Fili fakata'u tolu e kau Minisitaa´ kae sivi'i fakata'u 'a e kau 'Ulu'i Potungâue´ pe 'oku kei taau 'enau faifatongia´ pe 'ikai. Ka 'ikai fakafiemâlie pea fakanofo mei he ngâue´.

2). Fokotu'u ha Va'a fo'ou 'i he Potungâue ki Muli´ ko e Va'a fengâue'aki mo e kakai Tonga 'i muli´. Ko kinautolu 'a e ma'u'anga pa'anga lahitaha 'a Tonga´ pea ko e fika fakamuimuitaha´ ne fakafuofua ki he $100 miliona he ta'u ne nau lii mai´.

3). Fakapapau'i ko e kau Fakamaau Lahi´ ko e kakai taukei mei muli, he 'e faingata'a ke tau'atâina ha Fakamaau Tonga ke ne fakamaau'i ha keisi 'e mamahi ai e Tu'i´pea pehe ki he'ene kau Minisita. (ie. Talisone pe laukovi'i e Tu'i´).

Siasi

1). Faka'ataa e le'o 'o e Siasi´ 'i he ngaahi faitu'utu'uni 'a e pule'anga´ pea ke faka'apa'apa'i foki. Ne 'i ai e kole 'a e kau taki lotu´ ki he pule'anga´ ke 'oua 'e tali e hiki e 'uhila´ he ta'u kuo 'osi´, pea ne tali ia 'e he Minisitâ Polisi´ 'o pehee 'oku nau haa ngali fâlesi ai.

Sôsaieti Sivile

1). Faka'atâ e mitiaa´ kenau tau'atâina kae fakamahino e ngaahi lao 'e 'ikai kenau maumau'i´ hangee ko e laukovi´.

2). Hiki'i e fakamole 'a e pule'anga´ ki hono ako'i e kau Faiongoongo´ pea mo e ngaahi polokama he tafa'aki ko ia´ he ko e fakataipe pê ia 'o e fakahuu pa'anga 'a e pule'anga´ he 'elemeniti 'o e 'ata ki tu'a e faifatongia´ (transparency).

3). Fakamalohi'i e kau Taki e Pule'anga´ kenau fakahoko ha tali 'i ha taimi pau ki ha fehu'i fekau'aki mo e fakahoko fatongia honau 'ofisi´ pe potungâue´. He ko e mitiaa´ ko e fakafofonga ia 'o e kakai totongi tukuhau´ 'a ia 'oku nau fakapa'anga e ngâue 'a e kakai ko 'eni´.

4). Fakalotolahi'i ke lêsisita 'a e ngaahi Kautaha Sivile´ hangee ko e Kautaha Totonu 'a e Tangata´ mo e Temokalati´, Kautaha 'a e kau Faiako´, Kautaha 'a e kau Neesi´ mo ha ngaahi Kautaha pê 'a e kakai sivile´ kenau tokoni ki hono tâtâpuni e ngaahi fatongia 'oku 'ikai lava 'e he Pule'anga´.

5). Fokotu'u ha Trade Union 'e ala lêsisita ki ai e ngaahi Kautaha 'a e kau ngâue´ kenau malu'i e totonu 'a e kau ngâue´ ke 'oua 'e tuli noa'ia mo ngaahi kovi'i nautolu 'e he kau Taki´. 'Oku 'i ai e tui ko e konga lahi 'o e ngaahi palopalema he taimi ni´ 'e ala fakalelei'i ia 'i hano fakakaukau'i fakatokolahi 'a e ngaahi tu'utu'uni faka'ekonômika 'a Tonga,´ he ko e konga lahi e palopalema 'o Tonga,´ ne hu'u ia mei he ngaahi maa'imoa 'a e Tu'i´, 'a ia 'oku fa'a patiseti ua ai 'a Tonga´.

Ko e patiseti 'e taha 'oku alea'i 'e he Fale Alea´ pea taha ee 'oku tala mai pê ia 'e he Tu'i´ 'o hangê ko ia 'i lalo´. 'Oku hangee ai e Minisitâ Pa'anga´ ha taha 'oku taa'i atu ha fo'i fasi kehekehe 'e ua ke tisikou ki ai he taimi pê 'e taha. Ka ve'ehala ki he Tu'i´ 'e tuli ia hangee ko Mahe 'Uli'uli Tupouniua´, pea ka ve'ehala ki Fale Alea, 'e nafuhi ia 'e he kau Fakafofonga e Kakai´ mo e Sea e Fale´. Ko e ngaahi maa'imoa patiseti ua´ 'eni.

1. Maa'imoa Fakatau Paasipooti´ 'a ia ne mole ai e pa'anga 'e $50 miliona Tonga pe ofi ai, ka ne ta'efakakonitutone 'a e ngâue ko ia´.

2. Maa'imoa Lêsisita Vaka pea ma'u ai e vaka lêsisita Tonga 'oku ne uta e toni me'atau ma'ae kau tautoitoi al Queda.

3. Maa'imoa Lomipeau´, ko e vaka 'eni ne fakapale'i'aki tautolu 'e Falanisee 'i he'etau fakalongolongo ka nau 'ahi'ahi 'atomi 'i he Pasifiki´. Ne launga e ngaahi fonua 'o e Pasifiki´ ka tau longo pe tautolu. Ne tau fakalelei'i $2 miliona e vaka´ ka 'oku 'ikai hano 'aonga 'e taha.

4. Maa'imoa Kalia´ 'a ia ne laukilu e tokoni pa'anga ki ai´ ka 'oku ava ia o fo'ohake 'i tahi.

5. Maa'imoa Royal Tongan 'a ia 'oku te'eki ke tupu talu hono fokotu'u 'i he 2002 pea 'oku toe fiema'u e $20 miliona ki ai he taimi´ ni. 6. Maa'imoa fakatau kelekele 'i Hauai'i ne lau miliona e pa'anga ne fakamole ai´ ka 'oku 'ikai fai ha ngâue mahu'inga ai.

7. Maa'imoa fakatau kelekele mo fokotu'u mâketi 'i Ha'amoa ka 'oku tu'u mole 'aupito mo ia.

8. Maa'imoa Sea Star 'a ia kuo iku fakatau atu ia ki tu'a he na'e 'ikai pê to e lava ia 'o tupu.

9. Maa'imoa Janful International Dateline Hotel, 'a ia 'oku ma'u e peseti lahi ia 'e he kau Siaina´ pea ne toki tuli mei ai ha kau taki ngâue tokolahi.

Ka tu'usi e ngaahi fakamole noa'ia ko eni´ kuo 'osi fakahaofi e pa'anga 'e laui miliona 'a Tonga pea toe ala fakalele ha ngaahi pisnisi 'a e pule'anga´ ke ma'u ai ha pa'anga fakalukufua 'a e kakai´.

Ako´ :

Toe savea'i e ako´ mo hono taumu'a´. 'Oku tu'uaki pea laukau'aki 'e Tonga´ni tokua ko Tonga 'oku ma'olunga taha 'i he ako´ 'i he ngaahi 'otu motu 'i he Pasifiki´.

Ko e lau ko 'eni´ kuopau ke hâ hono fua´ 'i he ngaahi tapa kehekehe 'o e mo'ui 'a e kakai´ mo e langa fakalakalaka´, tautautefito ki he langa faka'ekonômika 'a e pule'anga´ mo e kakai´ fakalukufua.

'I he tu'u 'a e ngaahi fonua 'i he Pasifiki´, 'oku kau 'a Tonga 'i he taupotu taha ki lalo´ 'i he langa faka'ekonômika´. 'A ia 'oku fesîtu'a'aki ia mo e tu'unga ma'olunga 'o e ako´ 'oku viki'i´.

Ko 'ene totonu fakalôsika´ kapau 'oku ma'olunga 'a e tu'unga 'o e ako´ kuopau ke ma'olunga mo e langa mo e tu'unga faka'ekonômika´. I' he tu'unga ko ia´, 'oku fiema'u leva ke vakai'i 'a e silapa 'o e ako´ he 'oku 'i ai e me'a 'oku fehâlalaki.

Ko e anga ia e vakai 'a e tokotaha na'a´ ne fanau'i e fakakaukau 'o e pule fakatemokalati´ 'i Tonga´, 'Akilisi Pohiva.