Puipuitu'a 'o e va 'o Tonga , Siaina mo 'Amelika

KAPAU te tau tokanga ki he ngaahi lau ne ha'u mei he pule'anga Tonga´ 'i he ta'u kuo maliu atu´, 'oku fefeka mo'oni 'a e lau ko ia ke 'oua 'e kaunoa mai ha fonua muli 'i he ngaahi me'a fakalotofonua 'a Tonga . 'Oku kau 'a e pule fakaaoao mo e fakavalevale´ he me'a fakalotofonua ko ia 'oku lau ki ai 'a Tonga , pea ka 'i ai ha lea pe fakaanga mei Nu'usila, 'Aositelelia, pe ko ha fonua pe, 'oku mapuna hake 'a e 'ita 'o pehe: "Tuku pe ki Tonga ke ne fakalelei'i pe me'a 'a Tonga ... 'oua 'e fai ha kaunoa."

Lolotonga foki 'a e lau ko 'eni´ 'oku 'ave 'a e ongo kongakau ia 'a Tonga ki he 'Otu Solomone ke "kaunoa" he me'a 'a Solomone. Pea ko 'eni 'oku teuteu e kongakau 'a Tonga ke 'ave ki 'Iulaki ke "kaunoa" ai.

'Oku mahino foki na'e 'ikai ke kole mai 'a 'Amelika ia ki Tonga ke 'oange ha kongakau, ka ko e tukuatu ia 'e Tonga ki 'Amelika ke 'ikai ngata pe he'enau kau atu ki he ngaahi fonua ko ia 'oku nau kaunga kau ki hono tau'i 'a 'Iulaki, ka ke 'oatu mo ha kau sotia Tonga ke "tokoni."

'Oku toe malie 'a e fokotu'u 'i he uike kuo 'osi 'i Tonga e kautaha pe sino ko ia ke ne fakafepaki'i fefeka ha feinga 'a Taiuani ia ke nau "tau'ataina" pe fonua kehe pe mei Siaina (Kuo 'ova he ta'u 'e 50 'a e fonua kehe pe 'a Taiuani ia). Pea ko Tonga 'eni ia 'oku nau poupoua mo tokoni'i 'a e fakafepaki ko 'eni. Kuo folofua 'e Tonga e fo'i mounu ko ia 'a Siaina. 'Oku 'ikai ko ha "kaunoa" 'eni he me'a 'a Siaina mo Taiuani´.

Ko e ki'i ta'u pe 'eni 'e fiha na'e fu'u kapani lelei 'a Tonga mo Taiuani, pea 'ohovale pe kuo mafuli leva 'a Tonga ia 'o si'aki 'a Taiuani kae kapani mo Siaina. Pea ko 'eni kuo poupoua kakato 'e Tonga 'a e tokateline mo e taumu'a 'a Siaina.

Na'e fakamatala'i foki 'i he taimi na'e tafoki ai 'a Tonga ki Siaina 'o pehe 'oku sai 'eni he 'e ala fai ai e ngaue fakamisinale 'a Tonga ki Siaina. Ko e lau foki 'eni 'a e pilinisesi lotu ko ia ko Pilinisesi Pilolevu. Ta koee ko e mafuli ia ke lava ke fakafaingofua'i ange ai 'a e pisinisi 'a e Tongasat he kuo 'i ai e ngaahi alea mo Siaina na'e fakatatali ki he me'a ni.

'Oku 'ikai ha me'a ia 'oku maumau 'i he alea mo e fai pisinisi mo Siaina, ka 'oku mahu'inga ke tuku e loi ia ki he ngaue fakamisinale, kae 'ai pe ko e fakafaingofua'i ai e pisinisi 'a e fale 'o e Tu'i. Pea 'oku fiema'u foki 'e Siaina ia ke hoko a Tonga ko 'ene fo'i pone pau he taimi koee 'oku fai ai ha fili fakavaha'apule'anga 'i he UN pe ko e ngaahi kautaha kehe 'oku fakatou kau ki ai 'a Siaina mo Tonga .

Toe tuku noa'i pe ngaahi lau ia 'a e Tu'i´ kimu'a atu fekau'aki mo e kovi 'o e kominiusi mo e ha fua. Ko 'eni kuo takoto ofi ia pea taliui ki he kau kominiusi´. Tonu ai e lau ko ia 'a e tama ako´, "ko e kakai fu'u fiekaia´, 'oku 'ikai ke toe mahu'inga ia pe ko e ha'u 'a e supo mei fe, kehe pe ko e supo." Ko e supo ko ia 'a e Tevolo 'oku ifo tatau pe ia mo e supo 'a e 'Otua´, ko e anga ia 'enau fakakaukau´.

Kuo 'osi puke 'e Siaina ia 'a e mu'a ihu 'o Tonga´ pea 'e muimui leva 'a Tonga ia ki he ki'i fakataupasi kotoa pe 'a Siaina. Pea ko 'eni kuo fokotu'u e kautaha fakafepaki 'a Siaina ki Taiuani 'i he kelekele ko ia 'o Tonga´. Kuo ha e kaunoa ia? Pea kuo ha e fonua tuku ki Langi ia? Tuku ki Langi e ngutu´, tuku ki Siaina e loto mo e nima´.

'Oku nofo pe foki e kau taki 'o Tonga mo nau ilifia lahi ki 'Amelika. 'Oku 'ikai ko 'enau ilifia´ pe he fu'u mafi ko ia 'o 'Amelika, ka 'oku nau toe manavasi'i na'a 'ikai ke nau lava ke 'inasi he ngaahi melie ko ia 'oku fele 'i 'Amelika - pa'anga, koloa ma'ama'a, fakalangilangi, mo e ha fua.

Ko ia ai kuo 'ikai ke fakakaukau lelei e kau taki ka nau fakamo'oni ke hoko e ki'i hakau he 'oseni ko e kaunga kau ki he tau 'i 'Iulaki. 'Asinga ai he 'oku lahilahi e pau'u 'a e pule'anga Tonga , pea 'oku nau manavasi'i na'a mapuhoi a 'Amelika ka nau movete. Hange nai 'eni ko ha kole fakamolemole ki he polokalama lesisita vaka ko ia na'e fai mo e kau Kalisi, 'o hoko ia ko e fakama lahi ki he fonua´. Ko e ha koaa 'oku toutou fakavalevale ai e tu'utu'uni 'a e kau taki kae ngalivale ai e fonua ia?

Ka, ko 'eni kuo fakaha mahino mai 'e 'Amelika 'enau fehi'a he fa'ahinga lao mitia ko 'eni 'oku fa'u 'e Tonga, pea nau toe talamai foki 'oku maumau'i 'e Tonga 'a e totonu 'a e tangata, 'a ia ko e totonu ke lava ke nau fili e pule'anga 'oku ne pule'i kinautolu.

Kapau kuo puke 'e Siaina e mu'aihu 'o Tonga, ko e ha e me'a 'oku puke 'e 'Amelika? Vakai na'a 'oku ihu ua'a e pule'anga Tonga´, puke 'e Siaina e ihu 'e taha pea puke 'a 'Amelika e taha. Ko e manava 'a e fo'i piliote´ 'oku pule'i kehea ia.