Politikale´ mo e 'Ekonomika´
fa'u 'e Mateni Tapueluelu

'OKALANI: KO E ngaahi fakakikihi fakapolitikale 'i Tonga he 'aho ni´, kuo momosi hifo ia ki he kaveinga lalahi 'e ua; langa faka'ekeonomika´ mo e liliu fakapolitikale´. Kuo ta'u lahi e kalanga 'a e kau tui ki he liliu fakatemokalati´, ko e faito'o leleitaha pe ki he ngaahi palopalema fakapolitiki mo 'ekonomika 'o Tonga´ ko hano liliu mo fakalelei'i e fa'unga pule 'o e fonua´ ke fili 'e he kakai´ 'a e kau taki ki Fale Alea´, 'o kau ai e kau minisitaa´, nopele´ mo e kau fakafofonga e kakai´. Ka kuo taakitu'a 'e he tafa'aki ia 'a e Tu'i´ mo e pule'anga lolotonga´ 'a e lau ko eni´ 'o pehe ko e me'a mahu'ingataha´, ke 'uluaki fakamalohi'i e 'ekonomika 'o e fonua.

Ko e kaveinga eni ne taalanga'i ia 'i ha penolo 'a e Konifelenisi Lo'au´ 'i 'Okalani he efiafi Falaite kuo 'osi´ 'i he 'Univesiti 'Okalani´. Ko e fakataha'anga eni 'a e kau ako mo e kau 'ilo'ilo, 'a ia ne lahi ai e tui 'oku totonu ke 'uluaki liliu e fa'unga fakapolitikale´ kae toki fakalelei'i e 'ekonomika´ 'a muiange. Ne taki heni 'a Dr 'Okusi Mahina, 'a ia na'a´ ne pehe 'oku 'ikai ha me'afua ki he fakakakato 'o e langa faka'ekonomika´ pea 'e tali ta'engata ai e politiki´ pee 'e sai fakakuu koaa e 'ekonomika´. Na'a´ ne pehe 'oku 'alu fakataha ma'u pe 'a e 'ekonomika´ ia mo e politiki´ pea ka ha'i ha taha kae fao'i atu ha taha, 'e hange ia ha konga tupenu 'oku feinga ke fao'i e konga ki mu'a´ kae pukepuke e konga ki mui´. Mahino pe 'e iku mahave e tupenu!

Ka ne 'i ai e ni'ihi 'i he ha'oha'o'anga 'o e kau fakaanga´ ni ne nau tui 'oku lelei 'a e liliu fakapolikale´, ka 'oku 'i ai e ngaahi makatuliki faka'ekonomika 'oku totonu ke 'uluaki maa'usia kae toki lava 'o fuesia fakapa'anga e liliu fakatemokalati 'oku teke´. Ko e fakakaukau ko eni´, ne taki ia 'e Sione Tu'ipulotu, 'a ia 'oku lolotonga fai hono MA 'i he Politikale´ he 'Univesiti 'Okalani´.

Ko e me'a foki eni ia ne talaki 'e he Pilinisi Kalauni´, Tupouto'a, 'i hono faka'eke'eke ia 'e he kau faiongoongo Nu'usila´ 'i Tonga , lolotonga e katoanga mali 'a Lupepau'u mo Matai'ulua he ta'u kuo 'osi´. Ne pehe ai 'e he Pilinisi Kalauni´, 'oku fu'u mamafa hono fakalele fakapa'anga ha pule'anga fakatemokalati pea ko 'ene ngaahi pisinisi´ 'e tokoni ia ki hono fakamalohi'i e fakava'e faka'enomika´. Ko e me'a ia 'oku totonu ke 'uluaki fai´. Ko e me'a tatau eni ne lea'aki 'e he Minisita Polisi, Clive Edwards, 'i hono faka'eke'eke ia 'e he kau faiongoongo Nu'usila´ 'o ne pehe 'oku fu'u fakamole ke fakalele fakatemokalati 'a Tonga .

'I ha lau ia e tokotaha 'o e kau penolo´, 'Inoke Fotu Hu'akau, na'a´ ne pehe, 'oku totonu ke 'i ai ha taha ke ne fakamatala'i 'a e ngaahi kaveinga 'o e liliu´ ki he kakai´. Na'a´ ne pehe 'oku hala e ma'u 'o pehe 'e fai e liliu´ fakatatau ki he 'ilo fo'outaha´, he ko e liliu´ 'e fai ia fakatatau ki he me'a 'oku mahino'i 'e he kakai´. Ne lahi foki hono fakaanga'i heni 'o e Kautaha Totonu 'a e Tangata´  mo e Temokalati´, 'o pehee 'oku 'ikai ke nau fakahoko lelei e kaveinga´ ni pe 'ai mahino ha'anau palani ki he fakahokohoko lelei 'a e liliu´. Ne pehee ai 'e 'Inoke ia 'oku fakatou toonounou e pule'anga´ mo e Kautaha Temokalati´ he fakahoko fatongia ki he kakai´. 'I he lau ia 'a Sione Tu'ipulotu´ na'a´  ne pehee ko e toonounou ko ia 'a e Kautaha Temokalati´ ke palani´ 'oku mo'oni ai e lea Pilitania 'oku pehee, "By failing to plan you are planing to fail."

"Ko e haa ha lelei 'e ma'u kapau 'e hoko e liliu´?," ko e taha ia e ngaahi fehu'i ne tuku atu ki he kau penolo´. Ne tali ki ai 'a e Faipulusi 'o e Taimi 'o Tonga´ , Kalafi Moala, 'a ia ne kau he kau lea 'o e 'aho ko ia´, 'o pehee, 'e ala tu'usi ai 'a e ngaahi faitu'utu'uni hala mo fakamole 'a e pule'anga´. Ne 'osi lave foki ha taha ia 'i he kau penolo´ ki he ngaahi poloseki fakamole 'a e pule'anga´ hange ko e fakatau kelekeleke 'i Hauai'i´, 'a ia ne laui miliona ka 'oku hala'ataa ke ma'u mei ai ha me'a. Na'e toe fakafehu'ia 'e he tokotaha tatau ha tupu 'e taha 'a e pule'anga´ mei he poloseki fakatau kelekeleke 'i Ha'amoa´ 'a ia 'oku tu'u ai 'a e maketi 'a Tonga , pea mo e fu'u vaka lolo 'a Tonga , MV Lomipeau´.

'I he lave 'a e tokotaha mei he kau mamata´, 'a ia ne tui ia ke mu'omu'a 'a e politikale´ he 'ekonomika´, na'a´  ne pehee kuo taimi ke 'oua toe 'oatu ha silini ia ki Tonga kae "ta'eta'ekai kiki kinautolu ha mahina 'e tolu." 'Oku fa'a tupu foki eni mei he tui, 'oku kei hala e ma'u 'a e kakai Tonga´ 'o pehee 'oku nau kei lava pee 'o mo'ui he fa'unga fakapolitikale lolotonga´ ko e tauhi atu mei muli 'enau kai´ mo e totongi 'uhila´. Ka kapau 'e tu'usi e lii pa'anga mei muli´, 'e 'asi mo'oni e tu'unga 'ekonomika 'oku fanau'i 'e he fa'unga fakapolitikale 'o Tonga´, 'a ia 'oku hala ha silini ia ai.

Ne 'ikai talitali lelei eni ia 'e ha ni'ihi 'o nau pehee, 'oku laka ange ke nau mate 'i ha liukava'i 'o e kau taki kovi´, 'i hano tukuange ke mate fiekaia ha famili tonuhia. Ko e fakataataa leleitaha ki heni´, ko hono tu'usi faka'ekonomika 'e 'Amelika mo Mamani 'a 'Iulaaki mei he fefakatau'aki´, 'o pehee 'e ako aie kau taki´. Ne to'o leva 'e Saddam Hussein ia 'a e koloa mo e me'akai leleitaha 'o e fonua´ 'o ma'u kae mate fiekaia e kakai tonuhia´ ia. 'A e kakai ne 'ikai ke nau kau nautolu he faitu'utu'uni´.

'I he fokotu'u 'a e mataapule´ ni, na'a´ ne pehee, 'oku lakaange ke mate ia 'i hano liukava'i 'o e kau taki kovi´ hano tuku ke fiekaia e kakai tonuhia´.

Ne toe fokotu'i foki 'e he tokotaha ia ke 'ave pee pa'anga´ ia ki Tonga kae 'alu e kakai Tonga 'i Nu'usila´ 'o fakafonu 'enau lau ki he Komiti Mavahe 'i Nu'usila 'oku nau lolotonga fakatotolo ki he vaa 'o Tonga mo Nu'uisila´. Pea 'e ngutuhuaange ke tu'usi e tokoni 'a Nu'usila ki Tonga´.

Ko e taha e ngaahi 'ulungaanga 'o e kakai Tonga´ mo e Pasifiki´ ne 'analaiso 'e 'Inoke Hu'akau, 'o ne pehee, 'oku mahino ko e kakai Pasifiki´ ko e kakai 'oku nau tu'umalele fakatatau ki he angi honau ongo'anga´ (emotional). Ko e kakai 'ai katoanga. Ko 'enau mafana pe 'oku 'ilonga pea ko e natula ko ia´ 'oku mama'o ia mei he fakakaukau lelei´ mo e 'atamai ma'u´.

'I he'ene lau´, ka fiema'u leva ha ngaue lahi pea ke fakahoko fakavavevave pea ko Vava'u 'a e fonua ke nau fua´. Ka fiema'u leva ha ngaue ke lava ka 'oku tu'u ta'epau pe veiveiua 'ene lava´, pea 'ave ia ki Ha'apai he 'oku nau 'atamai leleiange kinautolu. Pea ka 'i ai ha ngaue 'oku 'ikai fiema'u ia ke lava pea 'ave ki Tongatapu ke nau mulu ai ke loloa. Ko 'Eua ne 'ikai ha'ane lau ki ai, ka ne pehee 'oku 'i tu'a mamani ia, pea ko e ongo Niua´, ka fiema'u ha ngaue 'oku 'ikai ngaue'aki e 'atamai´ kae ngaue'aki e ongo´ mo e fakaoloolo´ pea ko e pulu ia 'a Niua. 'I he faka'osi´, na'a´ ne fakamamafa'i 'a e founga e Kautaha Temokalati´ 'a ia ko e mafili ta fakafoki he hili ha hoko ha me'a (react), kae 'ikai ke ne tataki 'a e kakai´. Na'a´ ne fakamamafa'i 'a e mahu'inga ke tau ngaue'aki e fakakaukau lelei´ mo e 'atamai ma'u´ kae 'ikai ko e 'ita´ pe ongo'anga´.

'I ha fakamaa'opo'opo na'e fai 'e he Minisita Pa'anga Malolo 'a Tonga´, Mahe'uli'uli Tupouniua, na'a´ne pehee, 'oku mahu'inga ke fai ha me'a! Na'a´ ne lave ki he liliu Konisitutone´ 'o ne pehee, ko e me'a ko ia ne loto e kakai´ "...ke 'oua 'e liliu he 'oku´ ne malu'i e me'a mahu'inga´, liliu ia 'e he pule'anga´..." Pea ko e me'a ne loto e kakai´ ke liliu he Konisitutone´, 'ikai liliu ia.

Na'a´ ne toe pehe foki, "ne saisai mai 'a Tonga he taimi ko ee´ ko e lelei hono leva'i," 'o e 'ekonomika´. Pea ko e palopalema he 'aho ni´ 'oku 'ikai ko e ta'e'ilo´ ka ko e me'a 'oku fili e pule'anga´ ke ne fakamahu'inga'i´ (prioritising).

'Oku 'ilo'i 'a Mahe'uli'uli 'i hono fekau ke fakafisi mei he lakanga Minisita Pa'anga´ hili 'ene fakahaa 'oku 'ikai ha pa'anga ke fai'aki e ha'ele ki muli 'a e Tu'i´. Na'a ne fakafofonga fale alea ma'ae kakai´.