Kolomu 'a Kalafi Moala

'OKU 'ikai ko ha me'a fo'ou 'a e tokanga ko ia ki he anga fakafonua mo e tala tukufakaholo´. Ko e anga fakafonua´ ko e fa'ahinga fakakaukau, fa'ahinga to'onga, mo e founga fai 'a ia 'oku anga maheni ki ai ha kakai. Pea 'oku ui ia ko e anga fakafonua. 'Oku hange nai ko ha fakakaukau, tui, to'onga mo'ui, 'ulungaanga maheni, mo e founga ngaue 'o ha sosaieti.

Ko hono tauhi pau ko ia 'o e ngaahi me'a ko 'eni´, pea tuku'au mai hono fai mei he to'utangata ki he to'utangata, pea 'oku hoko ia ko e "anga fakafonua".

Ko e tala tukufakaholo´ ko hono tala fakahoko mai pe 'o e ngaahi me'a ko 'eni mei he to'utangata ki he to'utangata. Ka, ko e angafakafonua´ mo e tala tukufakaholo´ 'oku 'ikai ko ha me'a 'oku tu'u ma'u pe, ka 'oku feliliuaki ia mei he taimi ki he taimi. Ko e fa'ahinga tui mo e to'onga mo'ui, mo e founga ngaue 'o e 1700 'oku 'i ai hono kehe 'ona ia 'i he 2000. 'Oku 'i ai 'a e fa'ahinga tui anga maheni ia na'e fai 'i hotau sosaieti 'i he 1700, ka 'oku 'ikai ke toe fai ia 'i he ngaahi 'aho ko 'eni. Pea 'oku 'i ai 'a e fa'ahinga to'onga mo'ui ia mo e founga ngaue na'e fakahoko 'i he 1700, kuo 'ikai ke toe fai ia 'i he 2004.

Ko ia ai 'oku mahu'inga ke tau sio ki he anga fakafonua´ mo e tala tukufakaholo´ ko e me'a 'oku liliu, 'o hange pe ko e liliu ko ia 'oku hoko ki he sosaieti pe ko ha kakai mei he kuonga ki he kuonga.

Ko hotau anga fakafonua he kuonga koee´ na'a tau vala ngatu, pea toe ki'i lahilahi pe foki mo e konga lahi ia e sino na'e 'ikai ke 'ufi'ufi. Ko e to'onga anga fakafonua pe ia 'o e kuonga ko ia, ka ko e 'aho ni kuo tau vala tupenu, pea kuo toe 'ufi'ufi kotoa e konga lahi hotau sino.

'Oku a'u ki he ta'ovala´, kuo kehe ange hono ngaue'aki he 'aho ni mei he kuonga mu'a´. Pea 'oku tatau aipe mo e ngaahi ouau kehekehe hange ko e mali mo e putu. 'Oku 'i ai 'a e ngaahi ouau ia na'e fai he mali he kuonga mu'a, ka 'oku 'ikai ke toe fai ia he kuonga ni. Pea 'oku pehe aipe mo e putu´.

Ko e lea´, teunga, to'onga, founga ngaue, pea mo 'etau lotu´ kuo liliu ia mei he kuonga kimu'a. Ka, 'oku tau kei lau pe ko 'etau anga fakafonua 'eni. Pea 'oku tonu pe foki ia. He ko e anga fakafonua´ 'oku liliu ma'u pe hange pe ko e liliu 'a e kakai´. Ko e kakai´ na'a nau fa'u 'a e anga fakafonua´ ka 'oku 'ikai ko e anga fakafonua´ na'a nau fa'u 'a e kakai´.

'Oku 'i ai e ngaahi 'uhinga 'oku kei tauhi kae 'i ai foki mo e ngaahi 'uhinga ia kuo fuoloa hono tukuatu. Ka, ko e me'a mahino´, ko e ngaahi ouau lahi kuo 'osi liliu ia, pea 'oku tau kei ui pe ia ko hotau anga fakafonua he ko e me'a ia 'oku fai maheni 'e he sosaieti he kuonga ko 'eni´.

Mahalo ko e taha e tefito'i me'a 'oku fai ki ai 'a e tokanga 'a e kau tala tukufakaholo´ ko e ngaahi tefito'i me'a mahu'inga ko ia 'o e anga fakafonua Tonga, ke fai hano tauhi ma'u, he neongo 'a e liliu ma'u pe 'a e ngaahi me'a fakatu'asino´, ka 'oku 'i ai 'a e ngaahi tefito'i fakakaukau ia pe to'onga mo'ui 'a ia 'oku 'ikai ke liliu. Ko e me'a pe 'oku liliu ko e founga pe ko e anga hono fakahoko´, ka ko e tefito'i 'uhinga ia 'oku 'ikai ha'ane liliu.

Ko e kau tala tukufakaholo kotoa 'oku nau meimei tui tatau ko e taufatungamotu'a 'o e anga fakafonua faka-Tonga´ 'oku makatu'unga ia 'i he tefito'i 'ulungaanga pe tui 'e fa: ko e faka'apa'apa´, tauhi vaha'a´, mamahi'i me'a´, mo e loto to.

Ko e ngaahi to'onga faka'ofo'ofa mo'oni 'eni, pea 'oku 'oku pehe foki e tala´, ko e ngaahi tefito'i 'ulungaanga 'eni ia ne lalanga'i ki he mo'ui fakasosiale 'a e Tonga´ mei he to'utangatanga ki he to'utangata, talu mei tuai.

Neongo 'a e faka'ofo'ofa 'a e ngaahi 'ulungaanga ko 'eni´ 'iate kinautolu pe, ka 'oku 'i ai e palopalema lahi ia 'oku 'ikai ke fa'a fai hano fakatokanga'i pe fai ha talanga ki ai. Te u fakatata'aki pe 'a e tefito'i 'ulungaanga ko 'eni ko e "faka'apa'apa".

'Oku mahino 'a e ngaahi tefito'i faka'apa'apa ia 'oku tala tukufakaholo mai ko e mo'ui ia 'a e Tonga : ko e faka'apa'apa ki he Tu'i, hou'eiki, ki he 'ulumotu'a, ki he lahi, tamai mo e ha fua. Ko e ngaahi fa'apa'apa ko 'eni 'i he anga faka-Tonga´ 'oku 'ikai 'i ai ha feveitokai'aki ai, 'oku hu'u taha kotoa pe.

Ko e faka'apa'apa ko ia ki he Tu'i, me'a ni 'oku 'ikai ha tala ke faka'apa'apa mai 'a e Tu'i ki he kakai´? Pehe pe mo e hou'eiki´? Ke 'oatu e faka'apa'apa´ pea toe 'i ai mo e faka'apa'apa mai?

Ko e lau ko ia ke faka'apa'apa ki he tamai´ pe ko e ongo matu'a´, sai 'aupito ia, ka 'oku 'i ai ha tala ke toe faka'apa'apa mai 'a e tamai pe ko e ongo matu'a´ ki he fanau´?

Mahalo na'a ko e taha 'eni e palopalema 'o hotau anga fakafonua´ 'oku ne uesia ai 'a e nofo fakasosiale mo e politikale´, he ko e ngaahi tefito'i 'ulungaanga ko ia 'o e tala tukufakaholo, 'oku ONE WAY pe, mei lalo pe ki 'olunga, ka 'oku 'ikai ha toe faka'apa'apa ia pe mamahi'i me'a 'oku ha'u mei 'olunga ki lalo.