|
Tukuange 'i he fakapô mo e tâmate tangata
fa'u 'e Manu Manuofetoa
NEONGO na'e tukuange 'e he kau sulá 'a e faka'iloa ko Tevita Sefo Kulî 'o Lapahá mei he hia tamate tangata mo e fakapô, kâ na'e fakahalaia'i ia ki he hia ko e fakalavea lahi. Na'e tukuange mo e faka'iloa ko 'Isope Fonua 'o Lapahá ai pê mei he kaungâhia ki he fakapô mo e tamate tangatá, kâ na'á ne halaia ki he kaungâhia ki he fakalavea lahi.
Ko e ongo faka'iloá na'á na taki tolu 'a e tikite 'a ia ko Tevita ko e faka'iloa 'uluakí na'e tâ tikite ia ki he fakapô, tamate tangata mo e fakalavea lahi. Na'e tâ tikite 'a 'Isope ki he'ene kaungâhia ki he fakapô, tamate tangata mo e fakalavea lahi.
Kaekehe ko e hopo 'eni fekau'aki mo e pekia 'a e ki'i ta'ahine ta'u 16 mei Lapaha pê ko Irol Gay 'i Sepitema 'o e ta'u kuo'osi´. Ko e hisitolia nounou 'o e hopo´ ni 'i hono lau 'e he Talatalaaki´ Linda Simiki, na'a´ ne pehê 'i he 'aho 20 Sepitema 2003 na'e hanga ai 'e he faka'iloa hono ua´, 'Isope Fonua, 'o fekau 'a Tevita Sefo Kuli ke ne fakahoko hono tautea'i 'a e pekia´ 'a ia ko hono tâ 'aki ha konga tiupi hono alanga´ mo hono va'e´.
Fakatatau ki he fakamatala 'a e Talatalaaki´ na'e ta'utu pê 'a 'Isope 'i he tafa'aki´ 'o sio kae fai 'e Tevita hono uipi 'aki e konga tiupi´ 'a Irol. Na'e fakahoko 'e Tevita 'a e taa´ pea mâlôlô kâ na'e toe fekau pê 'e 'Isope ke toe hoko atu pê 'a e taa´.
Hili hono fakahoko 'e Tevita 'a e taa´ na'a´ na fakatou mavahe ki nau mo 'Isope kae tuku pê 'a Irol 'i he feitu'u ko 'eni ne fakahoko ai hono tautea'i´ 'a ia ko ha ki'i fale peito pê 'i honau 'api´. Na'e toki fakatokanga'i atu ia kuo 'i he tu'unga faikehe 'a Irol pea nau toki leleaki'i mai ki he Falemahaki Vaiola´, kâ ne tomui e me'a kotoa he na'e iku mole ai pê mo'ui 'a Irol.
Na'e fokotu'u foki 'e he Talatalaaki´ ne fu'u mâtu'aki fakavalevale 'a e tautea ne fakahoko´ pea na'e ta'efakalao mo e founga ne fai 'aki´. 'Ikai ko ia pê ka na'e 'ikai mei hoko e mâlôlô 'a e pekia´ ka ko e tâ ne fakahoko´ pea 'oku´ ne tui 'oku halaia 'a e ongo faka'iloa´ ki he ngaahi tikite 'oku faka'ilo ki naua ki ai´.
'I he taukapo e ongo fakafofonga lao 'a e ongo Faka'iloa´, 'a ia ko Sifa Tu'utafaiva na'a´ ne fakafofonga'i 'a Tevita Sefo Kuli pea mo Sione 'Etikâ na'e fakafofonga ma'a 'Isopé, na'e meimei ke nofo ki he ongo fo'i me'a lalahi 'e 2.
'Uluaki´, na'e 'ikai fakataumu'a hono taa'i e pekia´ ko ha me'a ke ne mâlôlô ai kâ ko e feinga ke akonaki'i. Ua´, na'e 'ikai ha teitei misi 'e taha 'a e ongo faka'iloa´ 'e hoko 'ena feinga akonaki'i 'a Irol ke iku mole ai 'ene mo'ui´.
Na'e 'ohake foki 'i he fakamaau'anga´ 'a e pîkinga 'o e ongo faka'iloa´ mo e pekia´. Ko 'Isope´, ko e fa'êtangata mo'oni ia 'a e pekia´ pea ko ia na'e nofo ai´. Ko Tevita´, ko e kâinga ofi pê mo ia 'o e pekia´.
Kaekehe, na'e 'ohake foki mo e 'uhinga ne fai ai hono taa'i 'o e pekia´ 'a ia ne pehê 'e he ongo faka'iloa´ ne talu e puli 'a Irol 'i he 'aho 18 'o Sepitema´, pea nau kumi ai 'o toki ma'u pê 'i he 'aho 20. Na'e toki 'ilo atu 'oku heka 'i ha pasi 'i he tau'anga pasi´ pea´ ne fekau ke hifo ke nau foki ki 'api kâ na'e 'ikai loto ia ki ai.
Na'e feinga heni e kau kumi´ ki he kau Polisi´ kâ 'i he'enau a'u mai mo e kau Polisi´ kuo pulia e pasi´. Na'e iku kumi'i 'o toki ma'u mai e pasi´ ki he Hala Taufa'ahau´ 'o ta'ofi pea toki fakahifo mai ai 'a Irol. Na'a nau iku foki ai pê ki Lapaha 'o toki fakahoko hono tautea'i´. Ne toe hâ pe foki 'i he fakamatala 'a e ongo faka'iloa´ na'e 'ikai ko ha toki hola 'eni 'a Irol kâ na'a´ ne 'uluaki hola kimu'a pea ko e 'uhinga ia na'e fakahoko ai hono taa'i´ ke akonaki'i.
Kaekehe, 'i he malanga tuku 'a e Tu'i Fakamaau Lahi´, Chief Justice Gordon Ward, kimu'a pea toki fakahâ 'e he kau Sula´ 'enau tu'utu'uni´ na'a´ ne lave ai ki he mahu'inga mo e mafatukituki 'a e fatongia 'oku 'oange kiate kinautolu´(Sula). Na'a´ ne pehê 'oku mahu'inga ke fakahoko 'enau tu'utu'uni´ 'o fakatatau ki he ngaahi mo'oni'i me'a kuo 'ohake 'i he fakamaau'anga´.
'I he taimi tatau, na'a´ ne toe pehê 'oku mahu'inga ke nau to'o mai 'a e founga tauhi fânau 'oku nau fakahoko ki he'enau fânau´ 'o fakamali'i mo e keisi´ ni he 'e tokoni ia ki he tu'utu'uni te nau fakahoko´.
Hili e fakamalanga tuku 'a e Tu'i Fakamaaulahi´, na'e ki'i mâlolo fakataimi e hopo´ pea toki fakahâ 'e he kau Sula´ 'enau tu'utu'uni´. Ko e hopo´ ni ne fakahoko 'i he Fakamaau'anga Lahi´ 'i Nuku'alofa pea ne tala e tu'utu'uni 'a e kau Sula´ 'i he 'aho Falaite 9 'o e mahina ni´ kâ ne toki hilifaki e tautea 'o e ongo faka'iloa´ 'i he ongo tikite ne na halaia ki ai´ 'i he 'aho Tûsite´.
Na'e tu'utu'uni ai 'e he Tu'i Fakamaau Lahi´ Ward ke ngâue pôpula mâhina 'e 18 'a Tevita Sefo Kuli pea te ne ngâue'i pê 'a e mâhina 9, kae toloi e mahina 'e 9 'i he ta'u 'e 2.
Ko 'Isope Fonua na'e tautea ngâue pôpula ta'u 'e 2, ngâue'i e ta'u 'e 1 kae toloi e ta'u 'e 1 'i he ta'u 'e 2. Ko e ngaahi taimi ngâue toloi´, 'e toe ngâue'i ia 'e he tokotaha fai hia, kapau te ne maumau'i ha lao kehe 'o e fonua´ he vaha'a taimi 'oku toloi ai e ngâue pôpula ko ia, 'o natula tatau mo e malu'i angalelei.
|
