|
Faka'ilo kau taki potungaue Kasitomu´ tukuaki'i kâkâ
fa'u 'e Mâteni Tapueluelu
NUKU'ALOFA: KUO lêsisita 'i he Fakamaau'anga Lahi he 'aho 22 'o Tîsema, ha faka'ilo 'o e kau taki e Potungâue Kasitomu´, 'o tukuaki'i kinautolu ki hono ngâue'aki e founga kâkâ ke tukuange ta'etute pe tute ma'ama'a ai e ngaahi koniteina 'a e kakai pisinisi, pea ma'u ai ha'anau pa'anga lahi mei he kau pisinisi ko ia.
Ko e tokotaha mamahi´, ko e Fakafofonga Lao ko 'Aminisi Tu'ivai 'o Folaha kae nofo Kolomotu'a, pea faka'iloa 'a e ni'ihi 'i lalo, 'o fakatatau ki honau hokohoko; 'Unga Fa'aoa 'o e Potungâue Polisi, Lolesio Hausia 'o e Potungâue Polisi, Lepaola Vaea (nee) Bloomfield 'o e Potungâue Kasitomu´, Fâ'one Bloomfield 'o e Kasitomu, 'Anisi Bloomfield 'o e Kasitomu, Sione Tupoumâlohi Lâtû 'o e Va'a Compliance 'o e Kasitomu, Sione Likiliki ko e Pule 'o e Kasitomu pea mo e Pule'anga Tonga.
Na'e fakahoko ha fakataha (chamber) 'a e mamahi´ 'a ia 'oku ne fakafofonga'i pê 'e ia ia mo e Tu'i Fakamaau Lahi´ he pongipongi Falaite kuo 'osi´, pea fakatatau ki he lau 'a 'Amini ki he nusipepa ni 'e liliu 'ene faka'ilo Judicial Review ki he 'eke sivile.
Na'e mapuna hake 'a e ngaahi faka'ilo ni mei hono ta'ofi 'e he ni'ihi e kau faka'iloa he kasitomu´, 'a e koniteina Rum Fisi Fika TRLU 353660 'a e mamahi´, ne 'omai mei Fisi 'i he 'aho 26 'o Sepitema ta'u kuo 'osi. Ne ha'u e koniteina´ he hingoa 'o Nôpele Veikune´, ka ko e koloa ia 'a 'Amini. Ne puke eni 'e he kau kasitomu´ koe'uhi´, ne hâ ko e koloa kehe ne 'omai he 'inivoisi´ ka ko e Rum ia ne uta mai ai´, pea feinga holo ai 'a 'Amini 'i he kau ma'u mafai kehekehe ke tukuange 'a e koniteina´, 'o kau ai e Minisita Pa'anga´, Siosiua 'Utoikamanu, ka ne 'ikai pe lava. Ne hoko atu e Va'a Compliance ia 'a e Kasitomu´, 'a ia 'oku fakafatongia'aki kinautolu hono fakapapau'i 'oku fakahoko totonu e ngâue fakakasitomu´ ki ha ngâue fakalao ki he mamahi´. 'I he feinga 'a e mamahi´, na'e iku tali 'e he Minisitâ Pa'anga´ mo e Pule 'o e Kasitomu, ke fakatau 'e he Leiola Duty Free 'a e koniteina Rum ka ne tômui ia he ne 'osi lele 'a e fakatotolo´ ia.
Ne hanga ai 'e he kau polisi´ 'o faka'ilo 'a e mamahi´, ki he tikite 'e nima fakataha mo Nôpele Veikuna, ki he hia fakamatala loi 'i Tisema. Ka 'i 'Okatopa 'o e ta'u kuo 'osi´, ne tohi ai 'a 'Amini ki he Pule 'o e Kasitomu´, Sione Likiliki, 'o fakahâ te ne 'ave 'a e me'a ni ki he fakamaau'anga´ pea 'e 'ilo ai 'enau fengâue'aki 'a ia na'a ne fakamatala 'i he tohi.
"'Oku 'ikai ke u 'i loto 'i he Kasitomu´, he ko e kehe au, ka 'oku totonu ke ke fakakaukau na'e fakaafe'i atu au ki he paati. Ne fakaafe'i atu au 'e he tokolahi 'i ho'o kau 'ofisa´..." ko hono liliu Tonga ia 'o e konga e tohi 'a 'Amini ki he Pule 'o e Kasitomu.
Na'a ne toe fakamahino foki e hingoa 'o e tokotaha 'i he kau 'ofisa´ 'a ia na'a ne totongi ki ai e pa'anga 'e $50,000 tupu 'i he ta'u 2002 'ata'atâ pê.
'I he tohi faka'ilo 'a e mamahi´ 'a ia kuo tuku atu ki he fakamaau'anga´, na'a ne tukuaki'i 'oku 'ilo pe na'e totonu ke 'ilo 'a e Pule´ pea mo e Loea 'a e Kasitomu ki he ni'ihi 'o e ngaahi tila 'oku fai 'e he kau 'ofisa kasitomu 'i lalo´, ka 'oku na hangahanga kehe 'i he 'uhinga. Ko e ni'ihi e 'uhinga na'a ne tukuaki'i´, he 'oku 'i ai e felâve'i fakatoto pea ma'u ai mo e silini 'a e kau hanga kehe´. Ko 'ene tukuaki'i´ ia.
Ko e founga leva eni 'o e tila ne lave ki ai e mamahi´. Ko e taimi ko ia 'oku tû'uta ai 'a koniteina´ 'i Tonga´, kuopau ke tute ia. 'Oku 'alu leva e tokotaha ha'ana e koniteina´ 'o ma'u e pepa´ mei he kautaha vaka (manifest) ne 'omai ai 'ene uta´ pea 'alu mo ia ki he Kasitomu. 'Oku tute leva ia 'e he kaisitomu´ pea fakahoko ngâue atu ki ai mo e ngaahi va'a ngâue kehe 'a e pule'anga´, hangê ko e tukuhau fakatau´, ma'u mafai ki he uafu´, kolinitini´ mo e kau le'o 'a e uafu´.
'Oku tukuaki'i 'e 'Amini, 'oku 'alu pê ni'ihi ia 'i loto he Kasitomu´ 'oku nau tila´ 'o 'ave 'a e pepa uta´ mei he kautaha vaka´. 'Oku hae'i leva 'a e ngaahi pepa uta 'a e ni'ihi 'oku nau fengâue'aki´ 'o 'ikai 'ilo ia ai 'e he Kasitomu´ 'oku ha'u ha koniteina pehê, pea 'oku toki moulu ta'etute leva ia ki tu'a mei uafu´ he po'uli´, lolotonga ia 'oku ngata pê ngâue (clearance) 'a e Kasitomu´ he 4:30 efiafi. 'Oku tukuaki'i 'e 'Amini, ko e ni'ihi 'o e kau ma'u mafai ki he hû 'a e koniteina´ ki tu'a´, kuo ne 'osi totongi'i ia 'e ia kae lava e ngâue.
Na'e lele lelei mai 'enau fengâue'aki´ mo e ni'ihi ko eni´ 'i loto, 'o toki maumau 'i he hû hake 'a e tokotaha 'Initia kehe ia 'o toe uta Rum mei Fisi 'i he founga tatau. Ne mama ki tu'a 'a e hû mai e koniteina RUM ko 'eni´, pea ne fakahoko e ngâue lahi ki ai neongo 'oku tukuaki'i 'e 'Amisi, ne loi 'a e Kasitomu Tonga´ ki Fisi ne 'ikai tû'uta ha koniteian pehê ia 'i Tonga. Ko e koniteina ne hû mai ia he hingoa ko e Lesli Vea. 'Oku tukuaki'i 'e 'Amini, ne tukuaki'i 'e he ni'ihi 'i loto he Kasitomu´ ne nau tila mo e koniteina Lesli Vea´, ko ia na'a ne tala 'a e koniteina Rum, ka ko e tokotaha ia 'i Fisi 'a ia 'oku hû kava mei ai. Talu mei ai mo e sîtu'a 'a e kau 'ofisa na'e fa'a totongi fufuu'i 'e 'Amini ke nau fengâue'aki´ 'o fihia ai 'a 'ene koniteina fakamuimui ne faka'ilo ai ia mo Nôpele Veikune´.
Ka 'i he tohi faka'ilo kuo tuku atu 'e he mamahi´ ki he kau faka'iloa´, na'a ne pehê, na'a ne totongi atu 'a e $50,000 ki he faka'iloa fika 4 pea toe $50,000 kehe pê ia ki he Pule 'o e Kasitomu´ he 2002 pê ia. 'Oku 'ikai ke kau heni 'a e ngaahi nô lauafe ia 'a e ongo faka'iloa ni ki he putu mo e ngaahi me'a kehekehe 'a ia ne 'ikai totongi ia. Na'e lisi foki 'e 'Amini ia 'i he tohi faka'ilo, 'a e pa'anga kuo ne 'osi totongi atu ki he kau taki he Kasitomu, talu mei he 1998 'a ia 'oku lau mano pê. 'E toki fakaikiiki atu eni 'a mui 'i ha lele 'a e hopo´.
'Oku pehê ai 'e 'Amini 'oku 'ikai ke ne 'ilo pe ko e hâ kuo to'o tokotaha ai ia 'e he kau taki e Potungâue Kasitomu´ 'o faka'ilo, lolotonga ia´ na'e 'ikai ke ne 'ilo 'oku 'i ai ha founga (network) pehê ka ne toki fakaafe'i ia 'e he kau kasitomu´ pê. Na'a ne toe tukuaki'i foki kuo lahi hono faka'ilo 'o e kau pisinisi kuo tukuaki'i ki he hû 'inivoisi ua mai 'enau koniteina´, kae tuku ta'efai pê ha me'a ia ki he kau ngâue 'a e kasitomu´ 'a ia 'oku nau fengâue'aki 'o lava ai 'a e kakaa´ mo e hû lalo uaea´.
'I he tohi 'a 'Amini ki he Pule 'o e Kassitomu´ 'i he 'aho 1, 'a ia 'oku fakapipiki ko e fakalahi 'i he'ene faka'ilo kuo fakahû atu ki he Fakamaau'anga Lahi´, na'a ne fakahâ ko ia, ko e Folaha, pea 'oku loto lahi ke ne 'ave 'a e fakatonutonu´ ki he fakamaau'anga´, he kuo 'ikai ke kei fakahoko 'a e fo'i fetoka'i'aki 'oku 'iloa he lea faka-Pilitânia ko e, "Vakuvaku'i mai hoku tu'a´, ka u vakuvaku'i ho tu'a´."
'Oku kei lahi e ngaahi tukuaki'i´ ka 'e toki fakaikiiki atu 'a mui.
Ka ko e hâ koâ kuo faka'ilo ai mo e ongo 'Ofisa Polisi ia ko ee? Fakatatau ki he tohi faka'ilo 'a 'Amini´, ko 'Unga´, ko e Pule ia 'o e Va'a Fakatotolo Hia 'a e kau Polisi´ pea ko Lolesio´, ko e polisi ia na'a ne toutou faka'eke'eke tohi ia 'i hono puke ia 'i he hia fakamatala loi ne lâunga'i ia ki ai 'e he Va'a Compliance 'a e Kasitomu´. 'Oku ne tukuaki'i, na'a ne 'osi 'oange 'a e fakamatala totonu mo maau ki he kau polisi´, ka nau toe 'aluange pê 'o hua hono 'api´ pea 'oku maumau ai hono ongoongo´. Pea ko Lolesio´, ko e 'ofisa polisi ia na'a ne faka'eke'eke tohi ia lolotonga ia kuo ne 'osi fakamahino 'oku 'ikai ke ne fie tali ha fehu'i 'a ia ko 'ene totonu ia 'a 'ana. Ko 'ene tukuaki'i ia e kau polisi´ 'i he'enau fakahoko fatongia na'e fai´.
Kaekehe, 'oku te'eki foki ke fakahâ 'e he ni'ihi ia ko 'eni´ ha'anau tali ki he tukuaki'i 'a 'Amini´ pea 'oku te'eki ke fakamo'oni'i ha me'a kae 'oua kuo fakahoko 'a e fakatonutonu fakalao´.
Kuo fuoloa ta'u 'a e tukuaki'i kâkâ mo e totongi fufû 'oku hoko 'i he Kasitomu´ pea 'i ha 'âtikolo 'a e Kele'a´ he ngaahi uike si'i kuo maliu atu´, ne fakahâ ai na'e pehê 'e he Minisitâ Pa'anga´, ne fe'unga mo e koloa $160 miliona ne hûmai ki he fonua ni 'i he 2002 pea na'e totonu ke ma'u mei ai ha pa'anga 'e $33 miliona 'i he Kasitomu´, ka ko e $23 miliona pê ne ma'u´.
Ko e fehu'i´, 'oku pulia ki fê 'a e $10 miliona ko ee? Mahalo 'e toki tokoni 'a e faka'ilo 'a 'Amini´ ke ne fakamatala ki he fonua 'a e founga 'oku pulia ai mo ni'ihi 'oku nau 'ave.
|
