Fakaa‘ataa ‘a Faifekau Kepu Moa ‘e he ‘Atita´
Ne ‘ikai ke mole ha pa’anga, tukuaki’i e sisitemi´
Fa’u ‘e ‘Ulu’alo Po’uhila

KUO fakaha mahino ‘e Christopher Gregory mei he kautaha Chrsitopher H Gregory Chartered Accountant ne hili ‘enau vakai’i faka’atita’i e pa’anga ‘a e Vahenga Ngaue ‘Okalani/Manukau ‘o e siasi Metotisi ‘a Nu’usila´, ‘oku ne fakapapau’i ne ‘ikai ke mole ha pa’anga pe kai ‘e Faifekau Kepu Moa ha pa’anga ‘a e siasi´ ka ‘oku maau pe e pa’anga´ ia.

Na’e fakahu atu ‘a e fakamatala ko ‘eni ‘a Mr Gregory he ‘aho 15 ‘o ‘Okatopa 2003 ki he Sekelitali Lahi e siasi Metotisi ‘a Nu’usila´, Jill van de Gear. ‘I he lipooti ‘a Mr Gregory na’a ne tukuaki’i ai ko e palopalema´ ko e sisitemi ne lele mai ‘aki ‘e he Vahenga Ngaue´ ‘a ia ko e me’a ia ke fakalelei’i´.

Ko e toki hu mai ‘eni ia ‘a e lipooti ‘a e kautaha ‘a Gregory ka na’e hoko ha longoa’a lahi ia ‘a e Vahenga Ngaue ‘Okalani/Manukau´ ‘i hono tuku atu ko ia ‘a e fakamatala ‘Atita ‘a e kau ‘Atita fakaloto’i siasi´ ‘i he mahina ko Me 2003. ‘I he lipooti ia ‘a e kau ‘atita´ ni na’a nau fakahoko ai ha ngaahi tukuaki’i kehekehe ‘o e Sekelitali/Tauhi Pa’anga ‘a e Vahenga Ngaue´, Faifekau Kepu Moa ‘o fekau’aki mo e founga hono tokanga’i e pa’anga ‘a e siasi´. ‘Ikai ke ngata ai´ ka na’a nau toe fokotu’u foki ke fakamaloloo’i ‘a Kepu mei hono lakanga´ ‘o kamata mei he ‘aho 10 ‘o Ma’asi 2003.

Ne iku pe foki ‘o fakamaloloo’i ‘a Kepu mei hono lakanga´ hili ia e ta’u ‘e 15 ‘ene hoko ko e Sekelitali mo Tauhi Pa’anga ‘a e Vahenga Ngaue´ ni. Ka na’e toe hanga ‘e he siasi´ ‘o ‘omai e kautaha tau’ataina mei tu’a kenau ‘atita’i e pa’anga ‘a e siasi´ pea vakai foki ki he ngaahi tukuaki’i ne fai ‘e he kau ‘Atita fakaloto’i siasi´, ‘a ia ko e kautaha ia ‘a Mr Gregory. Na’e fakamalo’ia foki ‘e Mr. Gregory ‘a e tokoni ko ia ne faiange ‘e he Tauhi Pa’anga fo’ou ‘a e Vahenga Ngaue´, Kalolo Akoteu ‘i hono fakama’opo’opo e ngaahi me’a faskapepa´.

‘I he lipooti ‘a Mr. Gregory na’a ne pehee ai ‘oku mo’oni ‘oku ‘i ai e ngaahi me’a ne ta’efakafiemalie he fakahoko ngaue ‘a Kepu´ pea na’e tali pe ia ‘e Kepu ko e mo’oni ko e tonounou ia ‘a’ana. ‘Oku kau heni ‘ene hanga ‘o fakamo’oni’i e hingoa ‘o e Faifekau Pule´, Peseti Tukutau ‘i he tohi sieke´ ka ko e me’a ni ne pau ia ke ne fai kae lava ke ne fakahoko hono totongi atu e ngaahi kautaha na’a nau ngaue ki hono fakavave’i e langa ‘o e fale lotu ‘o New Lynn koe’uhi´ kae lava ke maau e falelotu´ ni ki he ‘aho ne kotofa ke huufi ai´.

“’ Oku te’eki fakahoko mai ha me’a kiate au ‘i he taimi na’e fakahoko ai ‘eku fakatotolo´ te ne fakaha mahino ai na’e ma’u ha me’a fakafo’ituitui ‘a Kepu mei he ngaahi ngaue ko ‘eni na’a ne fai´ (fakamo’oni’i mo toho e sieke mei he ‘akauni ‘a e siasi´).”

Na’e fakaha mahino ‘e he lipooti´ ko e founga ngaue anga maheni pe ia ‘a Kepu mo e Faifekau Pule´, Peseti Tukutau ‘a hono fakamo’oni’i kimu’a e sieke (Blank) ‘a e Vahenga Ngaue´, koe’uhi´ ka mama’o ha taha´ ‘oku maau pe e sieke´ ke fai’aki e ngaue´ ‘o ‘ikai ke toe tali. Ko e me’a ‘eni ne hoko ki he fo’i sieke ko ia ne kaiha’asi mei he kato ‘a Kepu´. Ko e sieke´ ni ne ‘osi fakamo’oni’i ia pea toho ia ‘e he fefine ko Melanie ‘a ia na’e fe’unga ia mo e $14,550. Ka na’e totongi fakafoki kotoa ‘e he Pangike BNZ ‘a e pa’anga ni ki he siasi´ koe’uhi´ ko e tonounou ‘eni ia ‘a e Pangike kenau fai ha ngaue ke ta’ofi e fo’i sieke´ mei hano toho hili e fetu’utaki atu ‘a Kepu ‘o lipooti e mole ‘a e fo’i sieke´.

Na’e ha he lipooti ‘a Mr. Gregory ko e ngaahi tukuaki’i ko ia na’e fai ‘e he kau ‘Atita fakaloto’i siasi´ na’e ‘ikai pe ke ne ma’u ‘e ia ha me’a he’ene fakatatalo´ ke mahino ai na’e ma’u ha me’a (pa’anga) ‘a Kepu mei ai. Ko e me’a ki he pa’anga ‘a e ngaahi fai’angalotu´ ‘oku maau pe ia. Ko e palopalema pe ne hoko´ ko e tomui hono tali totongi mo fakahu e pa’anga´ ki he pangike, ka ‘oku mahino pe ne fakahu. Na’e fokotu’u atu leva ‘e Mr Gregory ki he Tauhi Pa’anga ‘a e Siasi´, Kalolo Akoteu ke fakahu leva e pa’anga ‘a e ngaahi fai’anga lotu´ he vave taha´ ‘i he hili pe hono tali totongi’i´. Pea ko e pa’anga ko ia ki he ngaahi me’a’ofa´ pe feinga pa’anga´ (Fund Raising) ke totongi makehe pe ia ‘i ha sieke makehe pea ke ‘ai ke maau hono ‘uu me’a fakapepa´.

Ko e me’a pe ne hoha’a ki ai ‘a Mr. Gregory ko e fo’i sieke ‘a e faifekau ‘o Papatoetoe´, Saula Fifita ‘a ia na’e tauhi he seifi ‘a e Faifekau Pule´. Ko e sieke ni ne fe’unga ia mo e $6,700 ko e pa’anga misinale ia ‘a Moka mo ‘Ema Fifita; ‘Isei mo Sela Sinapopo, Fe’ao mo ‘Ofa Mo’ungatonga, Makahili mo Lopeti Pulu ‘a ia na’e ‘osi totongi ia ka na’e ‘ave ‘e he Faifekau´ ia e fo’i sieke pe ‘a’ana ki he Vahenga Ngaue´ kae hili ko ia´ ‘oku ‘ikai ha pa’anga ia ai. Na’e fai ai e kole ‘i he kongaloto ‘o ‘Aokosi´ ki he Faifekau Pule´ ke ne fakalelei’i e me’a ko ‘eni´.

“’I he’eku lau´ ko e Faifekau Pule´ mo e Komiti pule´ (‘a e Vahenga Ngaue´) ‘oku totonu kenau fua e konga lahi e palopalema ‘oku hoko ki he Vahenga Ngaue´,” ko e lipooti ia ‘a Gregory.

“ Ko ‘enau fokotu’u ha faifekau ‘oku ‘ikai ha’ane taukei pe faka’ilonga fakaako ‘i he Tauhi Tohi´ ke ne hoko ko e Tauhi Pa’anga ia ‘a e Siasi´.”

‘Ikai ke ngata ai´ ka na’e tuku atu pe kia Kepu ke ne fakalele pe e ngaue´ ‘iate ia pe ta’esupavaisa’i, ako’i, poupou’i pe ‘oange e ngaahi naunau totonu ke fai lelei’i’aki ‘ene ngaue´. ‘I he ta’u ko ‘eni ‘e 15 e faifatongia ‘a Kepu´ ne tupu e siasi´ ‘i hono lahi´ mo e pa’anga´ pea ko e ngafa kotoa ko ia´ ne fua ia ‘e Kepu pea ne fu’u lahi fau ia ke ne fua tokotaha ‘aki e ki’i taukei fakatauhi tohi ‘oku ne ma’u´.

Na’e fokotu’u atu ‘e Gregory ke kumi ha tokotaha ‘Akauniteni polofesinale ke ne tokanga’i e pa’anga ‘a e siasi´ mo ‘enau ngaahi ngaue fakatauhitohi kae tautautefito ki he me’a fekau’aki mo e tukuhau GST mo e PAYE.

Na’e fakamalo’ia ‘e Mr. Gregory e ngaue ‘a Kalolo Akoteu ‘i hono fakama’opo’opo e pa’anga ‘a e Vahenga Ngaue´ mo e ngaahi ‘u me’a fakapepa´ pea ‘oku ne lolotonga ngaue ‘eni ki hono vakai’i e sisitemi faka’ofisi´ pea ne koleange ‘e Kalolo ke ne tokoni ange.

Na’a ne pehee kuo lava pea ‘oku ‘ikai kenau toe fai ha ngaue ki he founga ngaue ‘a Kepu Moa´ pea pehee ki he ngaahi tukuaki’i na’e fai ‘e he kau ‘Atita fakaloto’i siasi´.

“’ Oku ou fokotu’u atu ke fai e tokanga´ he taimi ni ki hono fakalakalaka’i e sisitemi´ mo hono fokotu’utu’u´ ke fakapappau’i he’ikai ke toe hoko ha me’a pehe ni ‘i he kaha’u´,” ko e aofangatuku ia ‘a Mr. Gregory.