Fu‘u hokohoko e feinga pa‘anga´
Fa’u ‘e ‘Ulu’alo Po’uhila

KUO ma’u ‘e he nusipepa ni ha ngaahi telefoni mo e fetu’utaki ‘a e ni’ihi e kainga Tonga´ ‘o hanu he faka’au ke lahilahi pea hokohoko mai e ngaahi feinga pa’anga mei Tonga´´.

‘I he mahina ko Tisema´ na’e toki situ’a atu ai ‘a e kau hiva ‘a e SUTT ‘o Kapetaa´ mo e lau kilu hili ia ‘enau koniseti holo he ngaahi fai’anga lotu´ ‘i Aotearoa ni. Pea ‘i he mahina ni ‘oku lolotonga takai holo e ifi ‘a e Kolisi ko Tupou´ ko e feinga pa’anga ai pe.

“’Oku fakamamahi e toutou feinga pa’anga ko ‘eni´ he ‘oku omai pe ki he kakai tatau ‘o fa’aki ai. ‘Oku hu holo e ngaahi feinga pa’anga ni ‘o vaka mai he ngaahi siasi´,” ko e lau ia ‘a e tokotaha ne telefoni mai ka na’e ‘ikai ke loto ia ke fakaha hono hingoa´ neongo e feinga atu ‘a e nusippepa ni ke ‘asi mai ki mu’a´.

“ Masi’i ke u ‘asi atu ki mu’a ka nau hanga mai ‘o ta’aki au. Ke ‘ilo ai pe e anga ‘etau nofo´ tau ngulungulu ‘a fei’umu pe telia na’a tau ‘asi ki tu’a kae ‘ikai ke toe hato haa ‘o kita hono ta’aki ‘o ‘ai pe ‘oku te hanu mo heuheu,” ko e tokotaha ni ia.

‘I he faka’ake’eke holo ‘a e nusiepepa ni ne tokolahi e kakai ‘oku nau tui ‘oku mo’oni ‘oku fu’u ta’efaka’atu’i e ngaahi feinga pa’anga ni ka ‘oku ‘ikai kenau loto ke fakaha honau hingoa´.

Na’e pehee ‘e he tokotaha ‘oku kehe pe e ngaahi feinga pa’anga fakafo’ituitui ia mei Tonga´ pea toe kehe pe e ha’u fakakulupu, siasi pe ngaahi ako´. Pea ko ‘enau ha’u ko ‘eni´ ‘oku unga kotoa pe he ngaahi siasi´ pea ko e taimi lahi ‘oku fa’a to’o pe ‘e he ngaahi fai’anga lotu´ ia he fo’i silini mei he’enau Talasiti´ ‘o foaki pea toki tanaki atu pe ki ai ‘a e ki’i me’a ‘e li ‘e he kakai´.

“ Ko e me’a ia ‘oku fa’a ongona ai kuo li ‘e he siasi me’a´ e mano, li ‘e he siasi fe e mano mo e ha fua..,” ko e lau ia ‘a e tokotaha ni.

Na’a ne pehee ko Tisema ko e taimi faingata’a ia he ko e lahi taha e ngaaahi famili´ ‘e fiema’u e seniti ki he kilisimasi ‘a e famili´, ni’ihi ‘oku feinga he seniti ke taa’i ki Tonga ki he ngaahi famili ai´ kenau kilisimasi. Lolotonga ko ia´ ‘oku toe takai holo e feinga pa’anga ia ‘a e siasi ‘e taha he ngaahi fai’anga lotu´. Pea ko e ta’u fo’ou´ ‘eni mo hono ngaahi me’a, ‘oku lele ‘a e uike lotu´, teu atu mo e ako ‘a e fanau´ mo hono me’a pea ‘i he taimi tatau ‘oku toe takai holo e ifi ia ‘a Toloa´ he ngaahi fai’anga lotu tatau ko e feinga seniti mo ia.

“’ Oku fakamamahi´ he ko e kakai tatau pe ‘oku fai ki ai e fakatangi´, tokolahi taha´ ko e kakai ‘oku nofo feleti pe pe nofo totongi ka ‘oku te’eki ke fakatau hanau ‘api...ko e me’a pe ‘e hoko´ ko e pau ke kalusefai e fiema’u ‘a e famili´ kae vaevae holo e ki’i pa’anga humai ‘a e famili´ ke kau ai e ngaahi feinga pa’anga ni”

‘I ha fetu’utaki ki he Sekelitali lahi e SUTT ‘i Tonga´, Faifekau Penisimani Fonua pe ‘oku lava nai ‘e he siasi´ ke tuhani mai e feinga pa’anga´ kae ‘oua ‘e ‘ai kenau fu’u ‘oho pehee mai´, na’a ne pehee ko e kakai ko ia ‘oku hanu´ ‘oku ‘ikai kenau kau nautolu ha me’a.

“’ Oku te’eki ke mau ma’u ‘emautolu ha launga mai...ko e ha ‘oku ‘ikai ai kenau fetu’utaki mai ai kia kimautolu ka nau fetu’utaki atu nautolu ki hena´,” ko e lau ia ‘a Faifekau Fonua´. “Mo’oni pe ia hangee ‘oku ngali ta’efaka’atu’i´ ka ko e kakai ko ia ‘oku nau hanu´ ‘oku ‘ikai kenau kau nautolu ia ha me’a.”

Na’a ne fakaha ko e tu’utu’uni ‘a e siasi´ ki he ngaahi feinga pa’anga ki muli ‘a e ngaahi ako´, ko e ‘osi ‘a e ‘alu tu’o taha pea ‘e maloloo ai ke ‘osi e ta’u ‘e 5 pea nau toki folau. ‘A ia ko e folau mai ko ‘eni e ifi ia ‘a Toloa´ ko e ‘osi ia ‘enau ta’u ‘e 5 pea na’a nau ‘osi felotoi pe nautolu ia mo e ngaahi kolisi tutuku ‘i ‘Aositelelia mo Nu’usila´.

Ko e folau ko ia ‘a e ngaahi fai’anga lotu´ ‘oku nau takitaha ‘alu pe. ‘Oku nau alea pe nautolu mo e fai’anga lotu´ pea ka tali kenau oange pea oo pea ka ‘ikai pea fakaha mai.

“’ Oku ‘ikai kemau fakamalohi’i ha potu siasi ke ne tali ha folau atu ‘a ha fai’anga lotu. Me’a tau’ataina pe ia ‘a nautolu pe tenau tali pe ‘ikai,” ko e lau ia ‘e Sekelitali´.

‘I ha lau ia ‘a ha motu’a ‘e taha na’a ne pehee neongo ko e fetu’utaki´ mo alea ne fai fakakolisi tutuku ia ka ‘oku omai pe ‘o fa’o pe he siasi´. Ko e feinga pa’anga´ ‘oku oo holo ia he ngaahi siasi´ ‘o hangee ia ha me’a fakasiasi´. ‘Oku a’u pe ki he ngaahi feinga pa’anga ‘a e ngaahi kolisi ‘a e pule’anga´ ‘oku ha’u pe ‘o oo ki he ngaahi fai’anga lotu´.

‘I hano faka’eke’eke ‘o ‘Ikilifi Pope na’a ne pehee ‘e ia ko e mo’oni pe ‘a e hanu ia ‘a e ni’ihi ko ‘eni´ ka ‘i he taimi tatau ‘oku ‘i ai e kakai ia ‘oku nau tukupaa nautolu ia kenau foaki hangee ko e kau faiako maloloo mei Toloa mo e kau Kolisi tutuku´. Ka ‘oku tau’ataina pe e kakai´ ia pe tenau foaki pe ‘ikai, ka ko e me’a ni ko e toungaue pe.

Na’a ne tala fakatataa’aki ‘i he hili e lotu pongipongi ‘a e siasi Metotisi ‘o Epsom he pongipongi Pulelulu´ (he ko e uike lotu ‘eni) na’e fakahoko ai pe e koniseti ia ‘a e ifi ‘a Toloa´ he potu siasi´ ni. Na’e fakataha’i ‘e he’enau talasati´ ke to’o pe ‘a e $1,000 pea ne toki li e toenga´ ia ‘e he toenga e kaingalotu ne nau nofo he koniseti ni ‘o ma’u ai e nimaafe tupu.

“ Ko Epsom ‘oku ‘i ai e kau tangata kolisi tutuku ia e kolisi ko Tupou´ mo e kau faiako maloloo hange ko Lopeti Takau mo Faleafa ‘o ‘Atalanga´ mo e ni’ihi kehe pe. Ne ‘osi tukupa pea mateuteu e kau tangata ni ia ki he ha’u ko ‘eni ‘a Toloa´ ‘o nau lakulaku pe ‘o ma’u ai e fu’u pa’anga ko ‘eni´,” ko e lau ia ‘a Iki´. Ko e ni’ihi pe ne nofo mai he hili e lootu´ pea ko e ni’ihi ne ‘osi pe e lotu´ ia pea nau oo nautolu.

Kaekehe ko e folau mai ko ‘eni ‘a e ifi ‘a Toloa´ hili ia ‘enau koniseti feinga pa’anga holo ‘i ‘Aositelelia pea nau toki ha’u ko ‘eni´. ‘I he taimi tatau ‘oku lele pe mo e ngaahi paluplau fakafo’ituitui ia ‘a e kau folau mei Tonga´ ‘i he ngaahi feitu’u kehekehe pe kae tautautefito ki he ngaahi kalapu fakakolo´.