|
Tânaki ‘e he kau polisi´ Nusipepa Taimi´ mo
e pa‘anga´
KUO
tânaki ‘e he kau polisi´ ‘a e Nusipepa
Taimi ‘o Tonga´ mei he ni’ihi e ‘û falekoloa
ne tufa ki ai ‘i Tongatapu´. Ko e fuofua nusipepa eni ‘o
e ta’u 2004. Ko e fakahâ eni ne ma’u ‘e
he nusipepa´ ni ‘i he pô Tûsite´ mei
he ngaahi falekoloa kehekehe ‘e ono ‘o pehê,
kuo ‘aluange ‘a e kau polisi´ ke tânaki
e toenga nusipepa Taimi ‘o Tonga ne ‘osi tuku he pongipongi
Tûsite´ ‘i he ngaahi falekoloa angamaheni ‘i
Tongatapu´.
Ne
a’u ki hono ‘ave ‘a e ongoongo´ ni ke paaki he ‘aho
Pulelulu´, ‘oku te’eki ke ma’u ‘e he nusipepa´ ni
ha fakamatala mei he kau polisi´ ki he ‘uhinga totonu ‘oku
nau puke ai e nusipepa´. ‘Oku te’eki foki ke ma’u ‘e
he nusipepa´ ni ia ha tohi mei he pule’anga´ ke fakahâ ‘oku ‘ikai
ke toe tali ke hû ‘a e Taimi ‘o Tonga´ ki Tonga. ‘I
hono ta’ofi ‘o e nusipepa´ ni ‘i Fepueli e ta’u
kuo ‘osi´ ne tohi mai ‘a e Minisitâ Pa’anga´,
Siosiua ‘Utoikamanu, ‘a ia ko ia ‘oku´ ne tokanga’i ‘a
e Kasitomu´, ‘oku ‘ikai ke toe tali ke hû mai ‘a
e Taimi ‘o Tonga´ ki Tonga.
‘I he taimi tatau, kuo ‘osi foki e laiseni ia ‘a e Taimi ‘o
Tonga´ ki he fa’ahi ta’u kuo ‘osi´. Ka ‘i
he founga angamaheni ‘oku ngâue’aki ‘e he nusipepa´ ni, ‘oku
lele ‘a e nusipepa´ ‘i he ngaahi fuofua ‘aho ‘o
e ta’u fo’ou´, kae toki ava mai ‘a e pule’anga´ ‘o
toki fakafo’ou ai e ngaahi laiseni nusipepa´.
‘I ha fetu’utaki e Pule Mâlôlô ‘o e nusipepa´ ni,
Filokalafi ‘Akau’ola, ki he Potungâue Leipa´, ke fakafo’ou
e laiseni´ he ta’u kuo ‘osi´, ne fakahâ mei ai ‘e
fakahoko kotoa pê e ngâue´ ia he ta’u´ ni. Ne toki
ava foki e pule’anga´ ia he ‘aho nima ‘o e mâhina
ni´. Ne ava foki e va’a fo’ou ki hono lêsisita e ngaahi
nusipepa´ ‘i he ‘Ofisi Palêmia´, lolotonga e Kilisimasi´,
ka ‘oku toki tâpuni e ngâue ki he lêsisita´ ‘i
he ‘aho 30 ia e mâhina ni´, (grace period). Kuo ‘osi
fakahû atu ai ha kole fakafo’ou ‘a e laiseni ‘o e Taimi ‘o
Tonga´ pea ‘oku fai ai ‘a e fakatatali.
Kaekehe,
ko e fakamatala kuo ma’u ‘e he nusipepa´ ni, ‘oku
tânaki ‘e he kau polisi´ ‘a e toenga nusipepa ne toe
he ngaahi falekoloa kuo nau ‘ahia´ pea toe ‘ave mo e silini ‘o
e nusipepa kuo ‘osi fakatau atu´ ‘i he ni’ihi e ‘û fale
ko ia´.
“Ne nau ‘ômai ‘o ‘eke pe kohai na’a´ ne
tiliva mai ‘a e nusipepa´. Pea u fakahâ ange ‘oku te’eki
ke ‘omai ‘e he pule’anga´ ia ha tohi ke fakamahino ‘oku ‘ikai
toe tali ‘a e Taimi ‘o Tonga´ ke fakatau atu,” ko e lau
ia ‘a ha taha pisinisi mei Haveluloto, ne a’u atu e kau polisi´ ki
hono fale koloa´ he pô Tûsite´.
“Ne fakahâ mai ‘e he kau polisi´ ‘oku ‘ikai
ke nau ‘ilo pe ko e hâ ne tukuange ai ‘e he Kasitomu´ ki
tu’a ‘a e nusipepa´.”
‘I ha fakamatala ia mei ha falekoloa ‘e ua mei Sopu ne pehê ne ‘ave ‘e
he kau polisi´ ‘a e pa’anga ‘o e nusipepa ne ‘osi
fakatau´, ‘o hangê ko ha fakamatala tatau mei Ma’ufanga.
Ne kau foki mo ha falekoloa lahi ia ‘i loto Nuku’alofa ‘i hono
to’o mei ai e Taimi´ pea pehê ki he vahe Hahake´.
“Ne pehê ‘e he kau polisi´ ko ‘enau fakahoko pê e
fatongia´,” ko e lau ia ‘a e tokotaha.
“’Oku nau feinga ke fakailifia’i mautolu. Pea talamai ko e ‘ai
eni ke faka’ilo mautolu. ‘Oku ‘ikai ke mau tokanga mautolu
ki he pa’anga ne ‘ave´ ka ‘oku ‘ikai ke mau sai’ia
he founga ‘a e pule’anga´ mo e kau polisi´,” ko
e lau ia ‘a ha fefine ‘e taha.
Kuo ‘osi fetu’utaki foki ‘a e nusipepa´ ni ki he ‘ene
Fakafofonga Lao´ ke fakahoko ha fetu’utaki ki he Potungâue
Polisi´ pe ko e hâ e ‘uhinga ‘oku nau tânaki ai ‘a
e nusipepa´ mo e pa’anga´.
Ne
pehê foki ‘e ha taha ia e kau ngâue falekoloa ne nau fetu’utaki
mai ki he Taimi ‘o Tonga´ ne fakahâ ange ‘e he kau polisi´ tokua
ne ‘osi tala he lêtioo´ ‘e ngata pê ‘a e
ngâue ‘a e Taimi ‘o Tonga´ ‘i he ‘aho 31 ‘o
Tîsema e ta’u kuo ‘osi´. Lolotonga ia ne toutou paaki
atu ‘e he nusipepa´ ni e fakamatala ‘oku te’eki ke talaki
fakapule’anga ‘e he pule’anga´ ‘a e kâsete
ke ta’ofi ha nusipepa. Ko e fehu’i´ leva, ko e fanongonongo
eni ‘ane fê ‘oku lau ‘e he kau polisi?
Kaekehe, ‘oku ‘amanaki foki ke fai ha ‘eke fakalao ki he tu’unga
fakakonisitûtone ‘o e liliu konisitûtone ne fokotu’u
ai e ngaahi lao ko eni ‘oku ngâue ai e kau polisi´. Pea kapau ‘oku
ta’efakalao ia, ‘e fehu’ia kotoa ai e ngaahi ngâue kotoa ‘oku
nau lolotonga fakahoko´.
|