‘E ‘ave kau sôtia Tonga ki ‘Iulaaki
fa’u ‘e Mateni Tapueluelu

NUKU’ALOFA: NE tuku atu ha pôpôaki fakakilisimasi ‘a e Tu’i´, Taufa’âhau Tupou IV, ‘i he Kilisimasi´ ‘a ia ne lahi folofola ai ia ki he ngaahi ngoue kehekehe ‘e ala tô ‘i Tonga´ ni ke fakakake’aki e ‘ekonômika´. Ko e me’a angamaheni foki eni ‘o kau ai e ngaahi vesitapolo mei Siaina´.

Ka ko e taha e ngaahi me’a lahi ne lave ki ai e Tu’i´, ko e teuteu ko ia ke fakafolau atu ‘e Tonga ‘ene timi tauhi melino ki ‘Iulaaki´. Ne fakatonuhia’i ‘e he Tama Tu’i´ ‘a e teu tokoni fakamilitale ko eni ‘a Tonga´ ‘o pehê kuo pau ke malu’i e totonu ‘a e tangata´ mo e kakai ko ia ‘oku fakaehaua’i ‘e he Tikitato ko ia ko Saddam ‘i ‘Iulaaki´.

Na’a´ ne fakahâ ko ‘Iulaaki´ ko e fonua ne pule’i faka-Tu’i ki mu’a pea ne ‘i ai mo hono Konisitûtone, ka ne hanga ‘e he ni’ihi ‘o to’o fakamâlohi e mafai´ pea iku pule’i fakatikitato ai ‘a e fonua´ he ta’u lahi pea fakamamahi’i ai e kakai´.

Na’a´ ne toe pehê ko e me’a tatau ne hoko ‘i Lûsia´ ‘a ia ko e fonua mo ia ne pule’i faka-Tu’i pea ‘i ai mo ‘enau Konisitûtone, ka ne to’o fakamâlohi ia ‘e he kakai ne nau iku pule’i fakatikitato ‘a Lûsia. Pea ‘oku fakatonuhia’i ai e kau ‘a Tonga ki hono hakeaki’i e totonu ‘a e tangata´ ‘i ‘Iulaaki´. Ko e taha eni e fuofua taimi ke ongo na ai e fo’i lea ko e “totonu ‘a e tangata´” mei he Tu’i´.

Kaekehe, ‘i he vakai ia ‘a e Fakafofonga Fika 3 ‘o Tongatapau´, ‘Isileli Pulu, ‘oku lolotonga longoa’a ‘a Tonga´ ko hono to’o mo tuku ‘aa’i e totonu ‘a e tangata´, ‘o kau ai ‘a e totonu e kakai´ ke nau fakahâ tau’atâina e anga ‘enau vakai ki he pule’anga´ ‘i Tonga´ pea mo e totonu ‘a e kakai totongi tukuhau´ ke nau fili e kau taki te nau pule’i mo leva’i ‘enau pa’anga tukuhau´.

“Lôua ‘a e ongo totonu ko ia´, kuo fu’u fuoloa e kaila ki ai ‘a e kakai´ ka ‘oku fakahangahangakehe mo fievaleloi pê e pule’anga´. Hangê ‘oku nau tuli´. Ka nau ongo’i pê ‘enautolu mei Tonga´ ni ki ‘Iulaaki e ‘oiauê mai ‘a e kakai muli ko ia´ mo mahino’i ‘enau takote he lea muli´.

“Tala mai leva ‘e he Tu’i´ he Kilisimasi´ ‘e ‘ave ‘etau fânau sôtia´ ki ai ke malu’i e totonu ‘a e kakai ko ia´. Ke lau ia´ hono ta’inga eni,” ko e lau ia ‘a ‘Isileli´.

“’Oku ‘osi lava pê ‘e he ngaahi fonua mâlohi´ ‘o fua e kavenga fakamâmani lahi ko ia´. Ko e me’a eni ia ‘oku ui ko e “Tê e leleva´ pea tê noa’ia ai pê mo e pokumei´.”

Kuo fakaanga’i mai foki ‘e he ni’ihi e kau mâsila he mala’e politi ‘a Nu’usila´ ‘a e teu ‘ave ‘e Tonga ‘ene kau sôtia ki ‘Iulaaki´ pea ne pehê ‘e he Minisitâ Mâlôlô ko Matt Robson, ‘oku totonu ke nofo e kau sôtia Tonga´ ia ‘o tokoni he langa fakalakalaka ‘i Tonga´ hangê ko e ngaahi e fanga ki’i ‘apiako lahitohi si’i ‘oku fa’a langa mo fakalelei’i ‘e he kau sôtia ‘a’ahi mei muli´.

Ka ko e ngaahi fakaanga ko eni´ na’e ‘ohofi ia ‘e he Minisitâ Polisi ‘a Tonga´, Clive Edwards, ‘o pehê ko e founga pule fakakolonia fo’ou ka kuo ‘osi e kuonga ‘o e pule pehe ni´. Na’a´ ne pehê ‘oku tau’atâina pê ‘a Tonga ki he’ene me’a ‘oku fai mo e taimi ‘o e me’a ko ia te ne fai´.

Kaekehe, ko e Palêmia´ foki, Pilinisi ‘Ulukâlala Lavaka Ata, ‘oku Minisitâ he Va’a ki Muli mo e Malu’i ‘a Tonga´. Ne fokotu’u e va’a´ ni ‘i he 1979 pea ‘i he ‘aho´ ni ‘oku ‘i ai e va’a lalahi ‘e tolu; Royal Marines, Royal Guards mo e Maritime Forces.

‘Oku makehe mei ai e va’a ako´ mo e va’a ki he ‘ea´ ‘oku lolotonga fokotu’utu’u. ‘Oku fakafuofua e tokolahi e kau va’a malu’i ‘a Tonga´ ki he 200 tupu.

“’Oku tau mamata tonu pê he TV ‘i he fakapâ pomu taonakita ‘a e kau tautoitoi ‘i ‘Iulaaki´ ‘a ia ‘oku ‘ikai maholoholo pea fa’a lahi ai e mate´.

Ka ‘ohovale pê kuo uta mai ha kau sôtia Tonga, tau pehê ‘e toko nima mei ‘Iulaaki ko e mate hano fana pê fakapâ pomu, ko e putu lahi ia ‘e nima ‘e fai pê he taimi ‘e taha ko e kau sôtia kuo mate. Ko e taimi ia ‘e toki kamata ai ke tau ‘eke pe ko e hâ koâ ne ‘ave ai ‘etau fânau´ ki he fonua ko eni´”, ko e faka’uto’uta ia ‘a ‘Isileli Pulu´.

Kaekehe, ‘oku lolotonga ‘i Solome foki e ni’ihi e kau sôtia Tonga´ ko e tauhi melino ‘i he feke’ike’i fakamatakali ai.

‘Oku te’eki foki ke mahino pe ko e hâ ha totongi ‘oka kau atu ‘a Tonga ki he tauhi melino´ ‘i ‘Iulaaki´.

Lolotonga ia´ ‘oku mate meimei faka’aho pe e kau sotia le’o fakamelino ‘a ‘Amelika ‘i hon fakapaa pomu’i ‘e he kau tautoitoi mo fakafepaki ‘i Iraq.