Fiema’u e liliu´
Kolomu ‘a Kalafi Moala

KOE’UHI´ ko e pule’anga´ ‘oku foaki ki ai ‘a e fatongia ki hono pule’i mo fakahoko e ngaahi ngaue ke kau lelei ki he sosaieti´, ko ia ai ‘oku ‘i ai ma’u pe ‘a e fiema’u ki hono vakai’i mo sivi’i ‘a e ngaahi tu’utu’uni ‘oku fai mo fakahoko´ ke mahino ‘oku kau lelei ki he kakai´ fakalukufua.

‘I he ngaahi fonua Temokalati hange ko Nu’usila, ‘Aositelelia, mo ‘Amelika, ‘oku ‘i ai ‘a e totonu ‘a kinautolu koee ‘oku pule’i´ ke sivi’i pea a’u ki hono fehu’ia ‘a e ngaahi tu’utu’uni mo e ngaue ‘a e pule’anga´. Kapau ‘oku ‘i ai ha ta’efiemalie ki ai ‘oku ala fetongi ‘a e pule’anga ko ‘eni´ ‘e kinautolu ‘oku pule’i´. Ko ‘enau me’a pe ke fai´ ko hono fili ha pule’anga fo’ou ‘i he fili hoko´.

‘Oku matu’aki kehe ‘aupito foki ‘a Tonga, he ‘oku ‘ikai ko ha fonua ‘oku pule faka-Temokalati. ‘Oku pule’i ‘a Tonga ‘e he Tu’i´, pea neongo hono tala ‘oku faka-Konisitutone ‘a e pule ko ‘eni´, ka ‘oku tukulolo pe ‘a e Konisitutone´ ia ki he pule ‘a e Tu’i´. Ko e taimi pe ‘oku ‘ikai ke hoa ai ‘a e Konisitutone´ mo e fiema’u ‘a e Tu’i´ mo ‘ene pule’anga´, pea ‘oku liliu leva ia, tatau ai pe pe ‘oku ne maumau’i e totonu ‘a e kakai fakalukufua´.

‘Oku fili ‘e he Tu’i´ ‘ene pule’anga ke nau fakahoko e ngaue ko ia ‘oku ne tu’utu’uni ki ai. Pea ka hoko ha fehalaaki, ‘o hange ko ia ‘oku toutou hoko´, ‘oku ‘ikai ha fatongia ia ‘e taha ‘a e Tu’i´ mo ‘ene pule’anga ke fai ha fakamatala’i ki he kakai´. Ko hono ‘uhinga´ foki he ‘oku ‘ikai ke fakaongoongo ‘a e Tu’i´ ia ki he kakai´, pea ‘ikai ke fakaongoongo ‘a e pule’anga´ ia ki he kakai.

Ko e Tu’i´ ko e fu’u mafai taupotu´ ia, pea ko ia ‘oku fakaongoongo ki ai ‘a e me’a kotoa.

Kapau leva ‘oku ‘i ai ha ta’efiemalie ‘a e kakai´ ki he ngaahi tu’utu’uni mo e ngaahi founga ngaue ‘a e pule’anga, pea ‘oku ‘omai ‘e he Konisitutone mo e Lao ‘o Tonga e ngaahi faingamalie ke fakaha ai ‘e he kakai ‘a ‘enau ta’efiemalie. ‘Oku lava ke nau fai ha tohi tangi ki he Tu’i mo e pule’anga; pea ‘oku toe lava foki ke nau fai ha fakataha pe laka fakahaha honau loto´.

Kaekehe, neongo ‘a e ngaahi founga ko ‘eni ke fakaha ai ha loto ‘o e kakai´, ka ‘oku ‘ikai ha ‘uhinga ia ‘e taha ke fai ha fanongo ki ai ‘a e Tu’i´ pea mo e pule’anga´. ‘I he hisitolia ‘o e ngaahi tangi atu ki he Tu’i´ pea mo e pule’anga´, ‘oku ‘ikai ha tokanga mai ia ki ai.

‘Oku hange tofu pe ‘a e founga fakaha loto ia ‘oku tukumai ki he kakai´, ko e fa’ahinga fa’unga ko ia ‘o e Fale Alea ‘o Tonga´. ‘Oku hange ha fale fa’u lao ‘oku ‘ai pe ke faka’ameni’i ‘a e ngaahi lao mo e tu’utu’uni ‘a e pule’anga´, kae tu’uloa pe me’a ia ‘oku finangalo ki ai ‘a e Tu’i´.

‘Io, ‘oku ‘i ai ‘a e faingamalie ki he kau fakafofonga ‘o e kakai´ mo e hou’eiki´ ke fai ha’anau tipeiti fekau’aki mo e ngaahi lao kuo ‘omai ‘e he pule’anga´, ka ‘oku fa’a hoko ‘a e ngaahi tipeiti ia ko ia ko e “fakalelea filo” pe. ‘A ia ‘oku hoko ‘a e Fale Alea´ ia ko ha fu’u puha lea ta fasi pe, ka ‘oku ‘ikai ke fanongo atu ki ai ‘a e pule’anga´ ia.

Ko e ha pe me’a ‘a e Tu’i´ mo ‘ene pule’anga´ ‘oku nau pehe ke fai´, pea ‘e fai leva ia, he ‘oku fakaoli ‘a e feinga ia ke fai ha paloti faka-Temokalati ‘i he Fale Alea´. Ko e founga paloti ‘a e Fale´ ‘oku ne manuki’i ‘a e founga paloti faka-Temokalati´. ‘E lava fefe ke faka-Temokalati ‘a e founga paloti ni kapau ko e tokolahi ‘o e kau memipa ia ‘o e Fale´ ko e fili ia ‘e he Tu’i´ mo ‘ene hou’eiki?

Ko e Fale Alea´ ‘oku tokolahitaha ‘a e kau fakafofonga ‘o e tokosi’i´, pea ko e kau fakafofonga ‘o e tokolahi´, ‘oku matu’aki fu’u tokosi’i fau. ‘Oku ‘ikai ke faka-Temokalati ‘eni, pea ‘oku ne haveki ‘e ia ‘a e totonu ‘a e tokolahi ‘o Tonga.

Ko ia ai ‘oku pule fa’iteliha pe ‘a e Tu’i ia mo ‘ene pule’anga´ ta’e’iai ha tokanga pe fanongo ki he le’o ‘o e kakai pe ko e ngaahi me’a ko ia ‘oku uesia ai ‘a e mo’ui ‘a e kakai ‘o Tonga.

‘I he kamata ko ‘eni ‘o e 2004, ‘oku ‘oatu aipe ‘a e ui ko ‘eni ki he kakai ‘o Tonga, ke nau tu’u hake ‘o fakahoko e liliu ki he fa’unga ‘o Tonga. Ko e fakatatali ko ia ke fakahoko ha liliu mei ‘olunga he ‘ikai ke hoko ia, he ‘oku ‘ikai ke natula pehe ‘a e pule ia ‘oku houtamaki mo fakaehaua. ‘Oku ‘ikai ke nofonofo pe ia pea hoko e ‘aho kuo ne talamai, “Tau liliu a e fa’unga ke malu’i a e totonu ‘a e tokolahi´, pea tuku a hono pa’usi’i ‘e he tokosi’i ‘a e tokolahi´.”

‘Ikai, kuopau ke toe malohi ange ‘a e le’o mo e ngaue ‘a e kakai ke ma’u e mafai ko ia ko ‘enau totonu, pea ke fai hano fakanofonofo fo’ou ‘a e mafai pule ‘o Tonga, ke mahino ko e Tu’i mo e pule’anga´ kuopau ke nau fakaongoongo ki he kakai.

Ko e taimi koee ‘oku ‘i ai ha pule’anga ‘oku ne fakalele ha fonua ki he lelei pe ‘a ha tokotaha pe ko e ki’i tokosi’i, ko e taimi ia kuopau ke fai ha liliu ki he pule’anga ko ia´, he ko e taimi ia ‘oku faingofua ai e ngaue kaka, pa’usi’i ‘o e mafai, tamoloki e totonu, mo e maumau’i e lao faka’efika mo molale.

Ko e me’a’ofa mahu’ingataha ‘a e to’utangata ko ‘eni ki he to’utangata kaha’u ko e foaki kiate kinautolu e tau’ataina mo’oni ‘oku ‘omai ‘e he faitotonu mo e taliui ki he mo’oni.