Pekia ‘a Faifekau Henele Puniani
Mapaki e faa´ ka ‘oku kei ‘alaha
Fa’u ‘e ‘Ulu’alo Po’uhila

KUO hanga ‘e he tangata’eiki faifekau ‘iloa ko Henele Puniani´ ‘o fakahalaki e ngaahi kikite mo e poto fakaetangata ‘o e kau toketa faka’atami´ ka ne kataki’ii mai pe ‘a e ngaahi ha’aha’’a ‘o e mo’ui´ ‘o ne ikuna e ta’u 2003 pea ne toki hiki atu mei he maama ko ‘eni´ ki hono ‘api ma’u.

‘I he ‘aho ‘uluaki ‘o Sanuali, 2004 taimi 10 efiafi hili ia ‘ene fe’iloaki mo hono famili´, maheni´ mo e siasi´ na’a ne hiki fiemalie atu ‘i he nima ‘o Ane Masima´ ko e hoa ia ‘o Faifekau ‘Inoke Masima´ ‘a ia ko hono kaume’a fafale mo kaunga ngaue fakapilikimi he maama ko ‘eni.

‘I ‘Epeleli ‘o e ta’u kuo ‘osi´ na’e fakaha ai ‘e he kau toketaa´ he’ikai ke toe laka e mo’ui ia ‘a e faifekau ni ‘i Sune e ta’u kuo ‘osi´, koe’uhi´ ko e mahaki kanisaa na’a ne mo’ua ai´ ka ne fakahalaki ‘eni ia ‘e he tui ‘a e faifekau´. Ne ‘osi ‘a Sune ‘oku ne kei mo’ui pea faai mai ai pe ki he konga kimui e ta’u kuo ‘osi´. ‘I he’ene toutou ‘a’ahi atu ki he falemahaki´ ke fai hono ngaahi sivi´ ne kei fakaofoofo pe e kau toketaa´ he kei mo’ui mo e kataki lahi ‘a e faifekau´. ‘Oku toe fungani’aki ‘ene katekina ke ‘osi e ta’u´ kakato, lava mo e fe’iloaki´ pea ne toki hiki fiemalie.

Na’e ‘i ai foki ‘a hono faka’eke’eke makehe ‘e he nusipepa ni e faifekau ni ‘o fekau’aki mo ‘ene mo’ui´ ‘i Siiulai ‘a ia ko e konga lahi ‘ene mo’ui´ na’a ne faiako ai he ngaahi ‘apiako ‘a e SUTT ‘i Tonga. Pea ne toe ui foki ia ki he lakanga Faifekau´ ‘o ne toki maloloo mei he ngaue´ he konifelenisi ‘a e siasi´ he ta’u ni pe. Ko ‘ene maloloo ko ‘eni´ ‘oku ne fokotu’u ai e lekooti he SUTT ko e tokotaha ngaue fuoloa taha ia ma’ae siasi´ ‘a ia ko e ta’u ngaue ‘e 51.

‘I hano faka’eke’eke ‘o Faifekau ‘Inoke Masima na’a ne pehee ko Henele´ na’e kehe ‘ene ngaue fakafaifekau´ ‘a’ana mei he tokolahi e kau faifekau ‘a Tonga´.

“ Na’e hanga e kau faifekau ko ee he me’a kehe ka ko Hene ia na’a ne taketi’i ‘e ia e kakai ma’ulalo he soasieti´, ‘a e ‘atamai vaivai, tukuhausia mo e faingata’a’ia pea ‘oku haa pe ia ‘i he’ene ngaue´,” ko e lau ia ‘a ‘Inoke´ ‘a ia koe ta’u ‘eni ‘e 12 ‘ena ngaue fetakinima mai.

Na’e fokotu’u ai ‘e Henele ‘a e kautaha Li pe ha Maea´ ‘o ne tokoni’i ai e faingata’a’ia´ pea fokotu’u mo e ‘api ke tauhi ai ‘a kinautolu. Feinga pa’anga ‘o totonghi e ako ‘a e fanau ‘oku faingata’a’ia´ ‘’i he ngahai sikolasipi. Na’e fokotu’u mo e kautaha Life Line ‘a Tonga´ ‘o fakalele ia ‘e ‘Inoke pea ne kamata e ngaue ko ia´ mei he ‘api ‘o e Li pe ha Maea´.

Na’e takaua holo ai pe ‘a Henele mo ‘Inoke ‘o a’u ki he’ena hiki mai ki Nu’usila´ ni na’a na fokotu’u ai ‘a e “Feohi’anga ‘o e ‘amanaki´,” ‘a ia ko e feohi’anga ‘eni ne kau mai ki ai ‘a kinautolu ‘oku mo’ua he ngaahi mahaki kehekehe ‘o ‘ikai lau siasi. Na’a nau feohi, vahevahe, lotu mo teuteu honau laumalie´ ka ‘i ai ha ui ‘a e ‘Eiki´ kiate kinautolu´ kuo nau mateuteu ke fe’iloaki mo ia. Na’e toki kakato e ta’u ‘e taha e feohi’anga´ ni ‘i he ‘aho 11 ‘o Sepitema 2003.

‘Oku malie foki hono fokotu’u e feohi’anga ni he ne hili hono kamata e feohi’anga ni pea toki lele mai he TV ia ‘a e faingata’a’ia ‘a e tokolahi ‘o ‘Amelika hono tui’i ko ia ‘e he ongo vakapuna tautoitoi´ e ongo taua mahanga´ ‘i Niu ‘Ioke´ ‘a ia ne mate ai e lau afe. Pea ‘oku hangee ‘oku palaleli taumu’a e feohi’anga ni mo e me’a ne hoko ‘i ‘Amelika´, ke fai ha feohi mo vahevahe honau ngaahi faingata’a’ia´ mo honau mafasia’anga´. Na’e pehee ‘e ‘Inoke kuo hiki atu ‘a Henele ka ‘e kei hoko atu pe e feohi´ ia.

Ko Henele´ ne ‘ikai ke ma’u hoa ka na’a ne mo’ui’aki mo tukutaha hono taimi´ ‘a e tauhi e kau faingata’a’ia´ pea ‘i he ‘aho ni kuo mafola ‘i mamani ‘a e tokolahi na’e hoko pe ‘a Henele ko e tamai kiate kinautolu. Ni’ihi kuo nau faifekau pea ni’ihi ‘oku nau ‘i he tapa kehekehe ‘o e mo’ui´.

Ko e taha e me’a ne manako ki ai ‘a Henele´ ‘a e lau Tohi Tapu´ ‘a ia na’e ‘i ai e kautaha Lau Tohi Tapu ‘a Tonga na’a ne kau ki ai. Pea ‘i Nu’usila ni kuo tokolahi ‘ene fanau´ lau Tohi Tapu´ ai.

Neongo na’e toki fakahoko hono ‘apoo e me’afaka’eiki e faifekau´ ni ‘i he Sapate´, ka ko e ngaahi ‘aho kimu’a he pekia ‘a Henele´ na’e ‘osi fakahoko pe ‘e he kau Lau Tohi Tapu´ ia mo e fanau ‘a Henele´ hono ‘apoo mo’ui pe ‘a ia na’e taki ai ‘a ‘Inoke Masima.

Na’e fakatahataha mai ai e kau lau Tohi Tapu´ ‘o fai e po hiva mo e faifekau´, fai ‘enau talaloto mo vahevahe pea ‘i ai e faingamalie e tokolahi ‘ene fanau´ kenau fakamalo kiate ia he ngaue kuo ne fai ma’a nautolu´.

“ Ko ‘ene toki pekia ‘a’ana ko ‘eni´ kuo ne fiemalie pea mau fiemalie he kuo lava hono fatongia´ he maama ko ‘eni,” ko ‘Inoke ia.

Kaekehe neongo ko Henele´ ko e faifekau ia ‘a e Konifelenisi ‘a e SUTT ka ko e konga faka’osi ‘ene mo’ui´ na’e tuku kotoa ia ki he siasi fo’ou ko e Uesiliana e kakai Tonga ‘o Aotearoa´ ‘a ia ko kinautolu ia na’a nau mavahe mei he Siasi Metotisi ‘a Nu’usila´ ‘i Otahuhu pea ‘oku ‘ikai kenau fakaongoongo nautolu ki he SUTT.

Na’e fakahoko hono ‘apoo´ mo hono malanga’i´ ‘i he ‘api siasi ko Tuingappappai´ pea ne puna mai ai ‘a e Sekelitali lahi e SUTT, Faifekau Penisimani Fonua ke ne fakahoko e me’afaka’eiki e faifekau ni. Na’e telio ia ‘i he fa’itoka ‘i Papatoetoe´ ‘i he ‘aho Monite´.

Ko e ngaue ‘a e faifekau ni ‘oku hangee ia ko e lea ‘oku taka ko e mapaki e faa´ ka ‘oku kei ‘alaha pea kuo tongi ia ‘i he loto ‘o e tokolahi e kau to ki lalo na’e kapa atu ki ai ‘ene mo’ui´.