Fiu kumi e fefine ka kuo mole e pa‘anga lahi
Fa’u ‘e ‘Ulu’alo Po’uhila

‘OKU lolotonga fekumi holo ha ngaahi famili Tonga ‘i Aotearoa ki he fefine ko ‘Akosita Folau Hickey mei ‘Atata/Pukotala kae nofo Glen Eden ke fakafoki mai ‘enau pa’anga na’e totongi kiate ia ke ne fai ‘enau ngaahi kole nofo fonua ‘i Nu’usila ni.

Ko ‘Akosita´ ‘oku mali palangi pea fakatatau ki he’ene kaati pisinisi´ ‘oku ne fakalele ‘ene pisinisi ngaue faka’imikuleisoni ko e Immigration & Travel Services ‘a ia na’e fakalele pe mei hono ‘api nofo’anga´ ‘i Glen Eden. Na’e ki’i natula kehe e fakalele pisinisi ‘a e fefine´ ni he ko e me’a ia na’e to ai e tokolahi he’ene founga´. Na’e ‘ikai ke pehê ke nofo pe ia ‘i hono ‘ofisi´ ‘o tali ai ke toki o atu ha fiema’u pea ne toki ngaue ki ai ka ne takai holo ia he ngaahi ‘api´ ‘o talaange ke ‘oange ‘enau ngaahi fiema’u fakapepa nofo fonua´ ke ne fai.

Ko e fefine ia ko Kaufo’ou na’a ne pehê ko hono tuonga’ane na’e ‘ova pea ne fanongo pe ‘i he ngaue ‘a ‘Akosita´ ‘i hono kainga. Na’e talaange ‘e ‘Akosita ia ke ‘oange fakavavevave e pa’anga´ ke fei mo fakahu e kole nofo hono tuonga’ane´ he kuo ne ma’u ha fakamatala falala’anga mei he loto potungaue ‘Imikuleisoni ‘a Nu’usila´ ‘osi tala hono tuonga’ane´. Na’a ne pehê te ne feinga ke fakahu ‘eni kimu’a pea folau ki Tonga´.

Koe’uhi´ ko e tu’unga ko ia´ na’e totongi fakavavevave ai ‘e Kaufo’ou mo hono famili´ ha $2,885 ki a ‘Akosita. ‘Oku kau heni ‘a e $995 ne fakahaange ‘e ‘Akosita ne talaange ‘e hono mali´, John Hickey ‘a ia ‘oku ‘i ai ‘ene pisinisi fakatau kongokonga vaka tahi ko e Outboard Spares Ltd te ne lava ‘o ‘oange ha ngofua ngaue ‘a e tuonga’ane ‘o Kaufo’ou´. Ne toe tu’uange ‘a ‘Akosita ‘o kole ke ‘oange ‘a e $1960 ke fakaha ki he ‘Imikuleisoni´. ‘Ikai ke ngata ai´ ka ne fai foki mo e sivi mo’ui lelei hono tuonga’ane´ ‘i he Langimalie Clinic pea ne pehê ‘e ‘Akosita ke tuku pe he te ne toki ‘alu pe ia ‘o ‘ave e sivi´.

Ne fiu tatali ‘a Kaufo’ou mo hono tuonga’ane´ pe ko e ha e ola e ngaue ‘a ‘Akosita´. Ne nau fanongo ai he ngaahi talanoa kehekehe fekau’aki mo e mamio holo ‘a ‘Akosita´. Ne nau fetu’utaki ai ki he Langimalie Clinic pea talamai mei ai ‘oku te’eki pe ke ‘aluange ‘a ‘Akosita ia ‘o ‘ave e sivi mo’ui lelei´. Ne toe fetu’utaki ai ‘a Kaufo’ou ki he potungaue ‘Imikuleisoni ‘a Nu’usila´ ‘o mahino mei ai ‘oku te’eki pe ke fakahuange ha me’a hono tuonga’ane´. Ne kamata leva heni ‘enau pusi mo kumaa mo ‘Akosita´ pea ‘oku a’u ki he ‘aho ni ‘oku ‘ikai pe ke ‘ilo ia pe ko fê ha feitu’u ‘oku ‘i ai.

‘I he fetu’utaki ki he fika telefoni hono ‘ofisi´ ‘a ee ‘oku ‘asi ‘i he’ene kaati pisinisi´ ‘a ia ko e 818-9747 kuo tu’usi ia. Pea ko ‘ene fika telefoni to’oto’o´, 021 175 2102 ‘oku ‘ikai pe ke toe tali mai ia. Na’e pehê ‘e Kaufo’ou kuo nau a’u ‘o ‘eke ki he mali ‘o ‘Akosita´ pe ‘oku ‘i fee ‘a ‘Akosita pea ne talaange ‘oku ‘alu ia ki Hastings.

Ko ia na’a nau feinga ai ki ha ‘ofisa Polisi Tonga ‘o ne ‘alu ki he ‘api ‘o ‘Akosita´ ‘o fakafoki mai e paasipooti ‘a hono tuonga’ane´ fakataha mo ha ngaahi paasipooti kehe pe kae hala pe ke toe sio ha taha ia ki he fefine ni.

Ko e fine’eiki ia ko ‘Ana Tu’ivai na’a ne falalala kakato ki he ngaahi fakamatala ‘a ‘Akosita´ te ne lava ‘o ‘omai ‘ene tamasi’i mei Tonga ko ia na’a ne totongi atu ai e $3,135 kia ‘Akosita ka ‘oku a’u ki he ‘aho ni ‘oku te’eki ke ha’u ‘ene ki’i tama´ pea kala ke ‘iloa mo ‘Akoksita ia.

“ Kuo ‘osi ‘emau pa’anga´ he’ene kai ka ‘oku kei nofo atu pe ‘eku tamasi’i´ ‘a’aku ‘i Tonga,” ko e hahanu ia ‘a ‘Ana´.

Na’e pehee ‘e ‘Ana na’a ne fanogo he ngaue ‘a ‘Akosita´ ‘i hono kainga pe pea ko e taimi pe ne ‘ilo ai ‘e ‘Akosita ‘oku nau fiema’u ke ‘omai hono ki’i foha´ mei Tonga´ kuo toutou tu’uange ‘a ‘Akosita ia ki honau ‘api´ ‘o fa’a tatangi ‘ene telefoni´ mo ne pehê ko e fiema’u mei he potungaue ‘Imikulesioni ‘a Nu’usila.

Na’e talaange ‘e ‘Akosita ke ‘oange $700 ke fakahu’aki e pepa ‘a e foha ‘o ‘Ana´ ‘a ia ‘oku ne nofo pe ‘i Tonga pea ‘e ‘alu ki Tonga ‘i Sepitema ‘o na ha’u mo e tamasi’i´ ni. Na’e toe fetu’utakiange ‘a ‘Akosita ‘o ‘ekeange pe kohai ‘e ha’u mo e tamasi’i´ he ‘oku fiema’u ha taha ia mei Tonga ke ha’u ‘o ‘omai. Na’a nau felotoi leva ke ha’u e ‘ilamutu e mali ‘o ‘Ana´ ‘o ‘omai. Na’e toe fiema’u ai ‘e ‘Akosita ia e $85 ke fai’aki e kole ngofua ‘a e tokotaha ke ha’u ‘o ‘omai ‘a e foha ‘o ‘Ana´.

Na’e folau leva ‘a ‘Akosita ki Tonga ‘o toe telefoni mai mei ai kia ‘Ana ke ne ‘oange ha $150 ke ‘ai’aki e paasipooti hono ki’i foha´ mo ‘ene tohi ta’u´. Ne tuai e kemo kuo ‘oatu ia. Ne foki mai ‘a ‘Akosita mei Tonga´ ‘osi nai ha uike ‘e 2 kuo ne fetu’utaki atu kia ‘Ana ke ‘oange e fea ‘a hono foha´ mo e tokotaha ke na omai´ ‘a ia ne $1,100 ki he tokotaha. Na’e totongi atu leva e $2,200. Ne fiu ai ‘a ‘Ana mo hono famili´ he fakaongoongo´ pea nau fetu’utaki atu ki Tonga´ ‘o vakai’i atu ki he ‘Imikuleisoni Nu’usila ai´ ‘o mahino ‘oku te’eki ke fakahuange ha kole pepa pehê ia hono foha´.

Ko e fine’eiki ia ko Mele (‘Ikai ke loto ke fakaha hono fakaiku´) ne nau teu nautolu mo hono famili´ ke fai ha kaime’a kai ‘i he tu’uta ‘i Nu’usila ni ‘a e husepaniti hono ki’i tehina´, ‘a ia na’e ‘alu ia ki Tonga he uike Heilala´ ‘o mali ai. Na’e foki mai hono tehina´ kae ‘ikai kenau ‘ilo kuo ne mali ‘i Tonga. ‘I he taimi ne nau ‘ilo ai kuo ne ‘osi mali´ na’a nau feinga leva ke feinga’i mai hono mali´ mei Tonga. Pea ko e fakafofonga ne nau ngaue’aki´ ko ‘Akosita.

Na’e pehê ‘e Mele ne fakahaange ‘e ‘Akosita ‘oku faingofua pe hono ‘ai ia e me’a ‘a e husepaniti hono tehina´ ‘a ia te ne ‘uluaki ‘ai ‘ene ngofua ngaue´ kae ‘oange e $500. Ne ‘ikai fuoloa kuo toe a’uange ‘a ‘Akosita ‘o fakahaange ne ‘alu atu ia ke fakahu e me’a´ ‘o mahino ai ‘oku faingofua pe ke kole nofo fonua ai leva ia kae toe ‘oange mu’a ha $200 kae kole nofo ai leva pea ‘e folau ki Tonga ‘o na ha’u mo e tamasi’i ni.

Ne ‘osi ha uike nai ‘e 2 kuo toe fetu’utakiange ‘a ‘Akosita ke ‘oange ‘a e $223 ke fakahu’aki e kole´ ki he ‘Imikuleisoni´.

“ Ko e fakamatala ko ia ‘a ‘Akosita´ ne hangê ia kiate kimautolu ‘e ‘osi tali ‘aupito e kole nofo fonua´ ia,” ko e lau ia ‘a Mele.

Kaekehe, ne toe fetu’utakiange ‘a ‘Akosita ke ‘oange e $1,100 ko e fea ia ‘a e mali hono tehina´ mei Tonga´. Na’e pehê ‘e Mele na’a ne fakahaange kia ‘Akosita ‘oku ‘ikai ma’u e pa’anga ia ko ia´ kae fêfê ke ‘oatu pe e $400 kae toki tâtâ atu ‘a mui kae tuku e motu’a´ ke ha’u. Na’e talaange ‘e ‘Akosita ‘io he ‘oku sai pe ‘oku ‘i ai ‘ene ki’i seniti ‘oku fakahu ke ‘ai ‘aki.

Na’e pehee ‘e Mele na’e fakahaange ‘e ‘Akosita ‘e puna ki Tonga he Tu’apulelulu pea ‘e sio ki he ‘ofisi e Talafekau Lahi Nu’usila ‘i Tonga´ he 11 pongipongi Falaite pea te na foki mai he Tokonaki.

Ne talu ai ‘o fai fetu’utaki ia ki he ‘ofisi ‘imikuleisoni Nu’usila ‘i Tonga´ ‘o mahino ne ‘ikai ke fakahuange ha me’a ia. Na’e ma’u mai e paasipooti´ ia mo e ‘u pepa´ ne tuku atu pe ki he tesi mu’a e ‘ofisi ‘imikuleisoni ‘i Tonga´ pea ‘alu ‘a ‘Akosita ia ka na’e ‘ikai ha pa’anga ia ke totongi’aki hono fakahu. ‘I he fetu’utaki e tuonga’ane ‘o Mele´ ‘a ia ne ‘i Tonga he taimi ko ia´ ‘o ma’u ‘a ‘Akosita ‘i Tonga´ na’e fakahaange ‘e ‘Akosita ‘e foki mai ki Nu’usila ni ‘o sio ki he me’a ko ia´.

Ko e pango ko e felongoaki faka’osi pe ia ‘a e famili´ ni mo e fefine ngaue faka’imikuleisoni ni.

Ne toutou fetu’utaki e nusipepa ni kia ‘Akosita mo e ‘ikai pe ke ma’u ka ‘oku mahino mai e founga na’a ne ngaue’aki ke tanaki pa’anga mei he kakai´.

‘Uluaki´ ko ‘ene toutou ‘alu ki he ngaahi ‘api´ ‘o tanaki pa’anga mo faka’alinga lelei ‘oku ne fai fakamaatoato e ngaue ki hono fai ‘enau kole nofo fonua´.

“Mau sai’ia foki ai he taha´ ‘oku mau toe hela ki he ngaahi ‘ofisi kehe´ he ko ia pe ia ‘oku ha’u ki ‘api ni ‘o fai e fetu’utaki kotoa,” ko e lau ia ‘a Kaufo’ou´.

Ko e ua´ ko e tala ‘e he fefine ni ki he kakai´ ke fakavavevave hono ‘oange e pa’anga´ ke ne fei mo fakahu ‘enau kole´ koe’uhi´ kuo ne ma’u e tala mei he Potungaue ‘Imikuleisoni´ kuo ‘osi tala ‘enau tokotaha ‘ova´. Ne fakavave ai heni e kakai´ ‘o totongi kae hili ko ia´ ne hala ke fai ha tala ia.