Mamahi e kakai he ta‘etoka‘i nautolu ‘e he Tu‘i´ mo e Pule‘anga´
Tohi ‘a e Tu’ipelehake´ ki he Minisita ki muli ‘a ‘Aositelelia´, Alexander Downer
Fa’u ‘e Taina Kami Enoka

‘I he ‘a’ahi mai ‘a e Minisitâ ki Muli ‘a ‘Aositelêlia´, Alexander Downer, na’e ‘i ai ‘a e tohi mei he Fakafofonga Nôpele Fika ‘uluaki ‘o Ha’apai ki he Fale Alea´, Pilinisi Tu’ipelehake ‘o fakama’ala’ala kiate ia ‘a e tu’unga mamahi e kakai ‘o Tonga´ moe ngaahi nganga’ehu fakapolitikale ‘oku hoko´.

‘Oku ‘i ai e fakamatala falala’anga ‘oku pehê na’e ‘uluaki lau e tohi ko ‘eni´, kimu’a pea toki fe’iloaki ‘a mr Downer mo e Tama Tu’i´ mo e kau taki ‘a e Pule’anga.

Fakatatau ki he tohi ‘a e Tu’ipelehake´ ‘a ia na’e fakahoko ‘i he ‘aho 17 ‘o Tisema´, ‘oku pehê ‘e he Tama Pilinisi´, ‘oku fiema’u ha sistemi fakapolitikale ‘oku leleiange´ ‘i Tonga. ‘Oku fiema’u ke toe fakatemokalati ange, lolotonga ‘a hono pule’i faka-Konisitûtone ‘a e Pule’anga Faka-Tu’i ni, ‘a ia ko e pule faka-Tu’i ni ‘oku pule’i ia ‘e he Konisitûtone´, pea ke toe lahi ange mo e le’o ‘o e kakai´ ‘i he Pule’anga ni.

“ Ko hono huitu’a´, ‘oku mau fiema’u ke potupotu tatau ‘a e kau fakafofonga´ ‘i Fale Alea,” ko e lau ia ‘a e tohi.

‘Oku ‘i ai ‘a e hoha’a, he ‘oku ‘ilo ‘e he tokotaha kotoa ‘oku ‘iai ‘a e fu’u fiema’u ke fai ha fakalelei fakapolitikale, kae hili ko ia´ ‘oku ‘ikai pe ke fai ha nga’unu ke fakahoko ‘a e fakalelei ko ia´, pe fakahoko pe â ha ngaue ko e hâ ‘a e fôtunga mo e founga ‘e fakahoko ‘aki ‘a e fakalelei fakapolitikale ni. ‘I he lau ‘a e tohi´, ‘oku teu ke fakahoko ha fakalelei faka’ekonômika, ka ‘e ‘ikai ke lava ke fakahoko ‘a e liliu ko eni´, ta’ekau ai ha fakalelei fakapolitikale.

“ Ka ‘oku ou tui au, kuopau ke fakahoko fakataha ‘a e ongo fakalelei ni, he ‘oku totonu ke na fepoupouaki,” ko e me’a ia ‘a Pilinisi Tu’ipelehake . “ ‘Oku ou tui ta’etoeveiveiua ‘oku mau fiema’u ‘a e fakalelei fakapolitikale ni ‘i he taimi ni. “

‘Oku tokolahi ‘a e kakai Tonga ‘i he fonua ni mo muli, ‘oku ‘ikai tenau loto fiemâlie ki he ngaahi fakahoko fatongia ‘a e Pule’anga´. ‘Oku kau heni ‘a e fakatonutonu ‘o e Kupu 7 ‘o e Konisitûtone. Toe kau mo e lâo ki he kau faiongongo´ mo e Nusipepa´, ko e tu’utu’uni pe ‘a ‘Ene ‘Afio´ ki he Pule’anga´ ke fakapa’anga ‘a e Royal Tongan, neongo na’e ‘osi ‘oatu ‘a e ngaahi lipôti fakapolofesinale ‘o ‘ikai poupou’i ‘a e me’a ni. Na’e ‘i ai mo e fale’i fakapolofesinale, ‘o ‘ikai poupou’i ‘a e me’a ni. Na’e ‘oatu foki mo e fale’i mei he Fale Alea´,‘oku ‘ikai ke nau loto ki ai, pea pehê foki na’e ‘ikai ke tali ‘a e fakapa’anga ni ‘e he Fakataha Tokoni ‘a e ‘Ene ‘Afio, pea pehê foki ki he Kapineti.

“ Kae mahulu hake ai´, ‘oku ‘iai ‘a e mamahi ‘i he loto ‘a e kakai´ ‘i he’enau ‘ilo ‘oku ‘ikai ke ‘i ai ha toka’i ‘e taha ‘e he ‘Ene ‘Afio´ pea mo e Pule’anga´ ‘a honau loto´, ‘i he ‘oatu ko ia ‘enau tohi tangi ki he Fale Alea pea pehê foki ki he Tu’i´, kae fakamo’oni hûafa pe e Tama Tu’i´ ia ki he liliu ‘o e Kupu 7 ‘o e konisitûtone,” ko e me’a ia ‘a e Tama Pilinisi.

Fakatatau ki he tohi ni,‘i he ngaahi mahina kuo maliu atu´, ko e tokolahi ‘o e kakai´, pea kau ai ‘a Pilinisi Tu’ipelehake´, na’a nau tu’u fakataha ‘o poupou’i ‘a e kau Fakafofonga ‘o e Kakai´ ki he Fale Alea´, ‘i hono tu’uaki ke ‘oua ‘e tali ‘a e fakatonutonu ‘o e Kupu 7 ‘o e Konisitutone.

“ Na’a mau tu’u fakataha foki ‘i hono fakahoko ki he Pule’anga´ ‘a e ‘ikai te mau loto ke ‘oange ’a e pa’anga ‘a e fonua´ ki he teu fokotu’u ‘o e ‘Apiako ko e ‘Unaki ‘o Tonga Royal Institute,” ko e me’a ia ‘a e Tu’ipelehake. ‘Oku Pataloni ai ‘a ‘Ene ‘Afio pea Sea ‘a hono ‘alo, Pilinisesi Pilolevu.

“Hangê ko ia ‘oku mau ‘ilo´, ko e ngâue fakataha ko eni´ na’e fakataimi pe, he ‘oku mau kei tô kehekehe pe ko e hâ koâ ‘a e fakalelei fakapolitikale ‘oku totonu ke fakahoko,” ko e me’a ‘ia ‘a e Pilinisi ‘i he tohi´.

“‘ Oku ou ‘ilo ‘oku ‘i ai ‘a e fa’ahinga ‘oku nau tui ke fakahoko ha pule’anga fakatemokalati ke ne fetongi ‘a e pule’anga fakaKonisitûtone Faka-Tu’i ni. ‘Oku ou pehê ko e tui ko ‘eni´, ‘oku ‘ikai ke mo’oni, he te ne fakatupu pe ‘e ia ‘a e moveuveu, angatu’u mo e maumau lâo. ‘I he tu’unga ko ia´ ‘oku ‘i ai ‘a e ‘ilo mo e mahino ‘o ‘emau fakalakalaka fakapolitikale he lolotonga ni. “

‘ I he me’a ‘a e Tama Pilinisi´, na’a ne pehê ko e ngaahi poutuliki ‘o e sisitemi fakapolitikale ‘o Tonga´ ‘oku ‘ikai ke mau ma’u ‘e he fa’unga pule’anga lolotonga´, hangê ko e faka’afa’afa’ahi fakapolitikale (political party reform), ke ngâue’aki ha fakatâtâ pe ‘e taha.

“ ‘Oku ou tui ta’etoeveiveiua ‘oku totonu pea mahu’inga ange ke mau pukepuke ‘a e ma’uma’uluta´ pea mo e laumâlie mo’oni ‘o e fonua ni, ‘i hano vakai’i ha founga pule fakatemokalati ke fenapasi mo e founga lolotonga ni.”

Na’a ne me’a ‘o pehê ‘oku mahu’inga ke mahino, ka ‘omi ha founga pule fo’ou ( a new political system), ‘e malava ke ne fakatupu ‘i he kakkai´ ha hu’uhu’u (create suspicion) pea ‘e fakatupu foki mo e veiveiua mo e ta’emahino (cause uncertainty and mistrust), pea ko e ha ko â ‘a e iku’anga ‘o e feinga fakalelei fakapolitikale lolotonga´, ‘a ia ‘oku ne lolotonga pule’i ‘a e anga fakafonua pea pehê foki ki he ‘ilo homau Tonga (which dictates tradition and identity) ka e tânaki atu ki ai mo e ngaahi ‘elemeniti fakatemokalati.

“ Ko e me’apango foki, he ‘oku kei hokohoko atu pe ‘a e Pule’anga´ ‘i hono fakasîtu’a’i ‘a e loto mo e fiema’u ‘a e kakai´, kae tautautefito ki he fiema’u ke ‘ilo ‘e he kakai´ ‘a e ngaahi fakahoko ngâue ‘a e Pule’anga. “

‘Oku fiema’u ke taliui ‘a e Pule’anga´ ki he kakai´ pea mo nau pule’i fakapotopoto ‘a e fonua ni, ‘o fakatatau ia ki he tohi ‘a e Pilinisi Tu’ipelehake.

Ki he kakai Tonga tokolahi, ko e fakatonutonu na’e fakahoko ki he Kupu 7 ‘o e Konisitûtone, pea mo hono fakalâo’i ‘a e ongo’i fo’i lâo ki he faiongoongo´ pea mo pule’i ‘o e nusipepa´, ‘oku nau pehê ko e fakafaingata’a’i’i eni ‘enau totonu ke nau tohi, ke lea ,pea pehê foki ki he’enau fakakaukau.

“‘ I hono fakanounou´, ‘oku ‘i ai ‘a e fu’u mamahi lahi ‘i he loto ‘o e kakai Tonga, ‘o ‘ikai ngata pe ‘i he kovi ‘a e tu’unga faka’ekônomika ‘o e fonua´, toe ha’iha’i kinautolu ‘i he’enau ngaahi tefito’i totonu´, ka ko e hulu hake ai´ ko e ‘enau ‘ilo fakapapau ‘oku ‘ikai ke ‘i ai ha me’i toka’i ia ‘e taha ‘e he Pule’anga´ ‘a ‘enau tui´, mo ‘enau ngaahi ‘amanaki.”

Na’a ne kole ki he Minisitâ ki Muli ‘o ‘Aositelêlia, Alexander Downer, ke ‘ohake mu’a ‘i he’enau ngaahi feme’a’aki mo e kau taki ‘o Tonga´ ‘a e fu’u fiema’u ke fakahoko leva ‘i he taimi ni, ‘a e fakalelei fakapolitikale.

“ Ko e lolotonga ni, ko e feitu’u pe ‘e malava ke ‘ohake ai ‘a e mahu’inga ke fakahoko ‘a e fakalelei fakapolitikale ni, ko e Fale Alea´, ka ‘oku ‘ikai lava ‘eni he ‘oku ‘ikai ke potupotu tatau ‘a e founga fakafofonga ki he Fale ni.”

Na’a ne fakahâ ai pe ‘a ‘ene tui ko ha poupou mei he Pule’anga ‘Aositelêlia´ (pea pehê foki mo e ngaahi Pule’anga ‘o e Komiuniueli), ‘o fakafou mai ‘i homau Fale Alea, te ne malava ke fakaloto’i ai ‘a e Pule’anga Tonga´ ke fai ha fepôtalanoa’aki lelei mo mahino.

“ Ko e ‘uluaki sitepu´ ia ‘i hano fakahoko ha ngaahi fakalelei fakapolitikale ‘a ia ‘oku fu’u fiema’u ke fakahoko ‘i he taimi ni,” ko e me’a faka’osi ia ‘a e Pilinisi.