Tâ ‘oku ‘i ai pê fiekaia ‘i Tonga
fa’u ‘e Manu Manuofetoa

NEONGO ‘oku lau ‘e he tokolahi ko Tonga ko e fonua monû’ia he ‘oku ‘ikai ha fiekaia kâ ‘oku fakahalaki e lau ko’ení ‘e ha ni’ihi ‘oku ma’u mo’ui mei he ngaahi ngâ’oto’ota ‘a e kakaí ‘oku hua’i ki he tu’ungaveve ko Tukutongá.

Ko e ni’ihi ko’ení ‘oku ‘ikai pehê ko ha fo’i famili pê ‘e taha kâ ‘oku hâ mei he ngaahi fakamatala kuo tâtânaki ‘e he nusipepá ni ‘oku meimei ke a’u ki he ngaahi famili ‘e 10 ‘oku hoko ‘a Tukutonga ko e fu’u sôpingi senitâ ta’etotongi ‘a kinautolu.

Na’e fai foki e faka’eke’eke mo e ni’ihi ko’ení pea ko e tokolahi na’a nau mâ ke fakahâ honau hingoá kâ ne ‘i ai ha fine’eiki na’e lotolahi ke ne fakahâ hono hingoa totonú mo vahevahe ‘a e tu’unga faingatâ’ia ‘okú ne tofanga aí.

Ko e fine’eikí ni ko Mele Leao ‘okú ne nofo pê ‘i Pâtangata. Na’á ne pehê na’e ‘ikai ha toe feitu’u kehe ‘e fakafalala mei ai e ma’u’anga mo’ui ‘a hono ki’i familí kâ ko tahi pê pea mo e tu’ungavevé.

Na’e pehê ‘e Mele ko e taha e tefito’i palopalema ‘oku fehangahangai lahitaha mo hono ki’i fâmilí ko e me’akaí. ‘I he’ene laú ko e mâlô pê ‘osi atu e ‘aho mo e kei ma’u ha me’akai ke kai. Ko e ‘aho ‘e ni’ihi ‘oku fakamanava loloa pê ‘o toki ma’u ha konga me’akai ki he ‘aho ‘e tahá.

Koe’uhi´ ko e palopalemá ni na’e fakakaukau ai ‘a Mele ke ne hopo ki tahi ‘o feinga ai. Na’e mei ‘osi kotoa e kalasi ‘o e fângotá hono fakahoko ‘e he fa’eé ni kâ na’e ‘ikai pê fe’unga ia ke fakatoli’a ‘aki e fiema’u ‘a e familí. Na’e tupu heni e fili ‘a e fa’eé ni ke ne manga ki he tu’unga vevé ‘o fai mei ai ha ki’i okokoko.

Pea neongo ‘a e fuhi e langó fakataha mo e kinoha’a ‘o e feitu’u ni mo e fa’ahinga nanamu ‘o e tu’ungavevé na’e ‘ikai pê ke ne teitei holomui koe’uhí pê ko ’ene sio ki he mo’ui ‘a hono ki’i familí. Kaekehe na’e kamata ‘aki ‘e he fine’eikí ni hono tânaki ‘o e nge’esi kapá ‘o fua.

Ko e silini ne ma’u mei he nge’esi kapá na’e kumi ‘aki ia ‘enau fo’i tokonaki pea na’e a’u ‘o ‘osi ‘a e kato tokonaki ko iá ‘oku te’eki ai ke lahi fe’unga ‘a e nge’esi kapa kuo tânakí ke ma’u mai ‘aki ha fo’i tokonaki ke hoko atu ‘aki e kai ‘a e familí

‘I he’ene pehê na’e pau ai ke uhu pongipongia mai ‘i he pongipongi kotoa ‘o tali e ngaahi uta veve ‘a e kakaí pea nofo ai pê ‘i he ‘aho kakato ko iá ‘o fai ‘ene okookó pea toki foki pê ki honau ‘apí kuo mamalu e po’ulí.

“‘Oku mau lau ko e monû ‘a e taimi ‘oku hua’i mai ai ‘a e ngaahi koloa kuo ‘osi hono taimí (expire). Neongo ‘oku expire ‘a e ngaahi koloa ko iá kâ ‘oku kei tôtôatu pê ki hono faka’aonga’í,” ko mele ia.

Na’e pehê ‘e ha fine’eiki ‘e taha ‘oku nau monû’ia koe’uhí ko’enau nofo ‘o ofi ki Tukutongá. ‘Oku sio lalo ‘a e tokolahi ‘o pehê ko e tu’unga vevé pea ‘oku ‘ikai ha ‘amanaki’anga ki ai, kâ ‘oku hoko ‘a Tukutonga ko e ‘amanaki’anga ia ki honau ngaahi familí.

Na’á ne fakatâtâ ‘aki ‘a e ngaahi nofo’anga ‘o e kakai ‘o Pâtangatá ‘o ne pehê ai ko e tokolahi e kakai ‘o e feitu’uni na’e ‘ikai ha’a nau nofo’anga kâ ko e ngaahi ngâ’oto’ota ne nau tâtânaki mei he veve ‘a e kakaí ‘o fokotu’u ‘aki honau fanga ki’i palepale ke nau malu mo hao ki ai mei he ‘uhá mo e la’á.

“Ko e ni’ihi ne nau tânaki ‘a e ngaahi la’i kapa, nge’esi talamu pehê ki he nge’esi koniteina ‘o nau fokotu’u ko honau fanga ki’i fale,” ko e lau ia ‘a e tokotahá ni.

‘ Oku kei malava pê ke ma’u ‘enau seniti ‘i hono tânaki ‘o e nge’esi kapá mo e ngaahi nge’esi hiná ‘o fua pea ma’u mei ai ‘enau ki’i seniti.

‘I ha fepôtalanoa’aki mo ha fine’eiki ‘e taha na’á ne pehê ‘oku ki’i faingata’a ange ‘a e kumi mo’ui ‘oku nau fakahokó ‘i he taimi ni. Na’á ne pehê ai ko e taimi koeé na’e tokosi’i pê ‘a e kau tufi vevé kâ ‘i he taimi ni ‘oku ‘alu pê ke tokolahi pea kuopau ai ke nau felovolovai pê kohai ‘e lahitaha ‘ene ki’i okooko.

“Ko e taimi faka’ofa tahá ‘a e taimi ‘oku a’u ‘o ‘osi ‘a e ‘aho kakato ‘e taha ‘oku te’eki ai pê ke ‘i ai ha uta veve ‘e a’u ange. ‘Oku mau mâtuku pê ‘o takitaha foki ki hono ‘api. Ko e ni’ihi ‘oku ma’u ‘enau efiafi kâ ko e ni’ihi ‘oku ‘ikai pê ma’u ha me’a ia ke kai ‘i he ‘aho ko iá.”

‘Oku ‘ikai ko e finemâtu’á pê ‘oku nau fakahoko ‘a e ngâué ni kâ ‘oku kau atu pê ki ai mo e mâtu’a tangata ‘e ni’ihi pea a’u pê ki he fânau valevalé . Kuo a’u pê foki ki he taimi ‘e ni’ihi ‘oku ‘efi pê ‘e he ngaahi finematu’á ‘enau fanga ki’i pêpê valevalé he taimi ‘oku nau ‘âhua holo ai he ngaahi fokotu’unga veve ‘a e kakaí.

Kaekehe ko e fo’i vaha’a taimi lelei ‘eni ki he ni’ihi ko’eni ‘oku nau ma’u mo’ui mei Tukutongá koe’uhí ‘oku lahi e ngaahi koloa ‘a e kakaí ‘oku kei tôtôatu kâ ‘oku nau hanga ‘e kinautolu ‘o fakafo’ou ‘i he teu ko’eni ‘o e kilisimasí.

‘Ikai ko ia pê kâ ‘oku ‘i ai foki mo e kakai ia ‘e ni’ihi ‘oku fa’o fakataha pê ‘i he’enau uta vevé ‘a e ngaahi kato tokonaki pehê ki he ngaahi kofukofu vala pea a’u pê ki hono to’oto’o ha ki’i seniti ko ’enau me’a’ofa faka-kilisimasi ki he fa’ahinga ko’ení.

Neongo ‘a e ngaahi ‘ofa ko’ení kâ ‘oku mahino pê ‘oku ‘ikai hokohoko lelei pea ‘i he tu’unga ko iá ‘e kei fe’ao ai pê ‘a e ni’ihi ko’ení mo e ngaahi palopalema kehekehe kae tautautefito ki he fiekaiá.

Kaekehe ko e kilisimasí ‘oku taku ko e ‘aho kai leleitaha ia ‘o e kakai Tongá koe’uhí ko hono fakamanatua e ‘aho ‘alo’i ‘a hotau fakamo’uí. ‘Io ‘oku ‘i ai e ngaahi tepile ‘oku fonu mahuohua he ngaahi me’akai fungani mo masani ‘o e maama ko’ení pea ‘i he taimi tatau ‘oku ‘i ai si’a ngaahi famili ko e lo’ihaka hamu ‘oku fakamanatua ‘aki ‘a e kilisimasí ‘o a’u ai pê ki ha ni’ihi ‘oku nau takai holo ko e kolekole ha me’i me’akai.